منابع آلودگي هوا
منابع آلودگي هوا
آلوده‌كننده‌هاي هوا از منابع مختلف طبيعي (Natural Source) و مصنوعي ناشي از دخالت انسان (Anthropogenic Origin) وارد هوا مي‌شوند.
هوا به‌طور طبيعي شامل آلاينده‌هايي نظير پولن‌هاي گياهي، اسپور قارچ‌ها و باكتري‌ها، اسپري نمك‌ها، ذرات ناشي از فوران آتشفشان‌ها، آتش‌سوزي جنگل‌ها، ذرات گردوغبار و دود است.
همچنين منواكسيد كربن ناشي از شكستن هيدرو كربن‌هايي نظير ترپن‌هاي حاصل از درختان كاج، سولفيد هيدروژن و متان ناشي از تجزيه بي‌هوازي نيز به‌طور طبيعي وارد اتمسفر مي‌شوند.
پيشرفت صنايع و تكنولوژي توسعه شهرها، ازدياد و تراكم جمعيت، افزايش وسايل نقليه موتوري، ازدياد سوخت‌هاي فسيلي، نامناسب بودن بافت شهري و در برخي موارد نامناسب بودن موقعيت جغرافيايي محل عمده‌ترين منابع انسان ساخت آلودگي هوا را تشكيل مي‌دهند.
انواع آلاينده‌ها
پنج نوع از مواد به عنوان آلوده‌كننده‌هاي عمده هوا شناخته شده‌اند كه باعث بوجود آمدن بيش از 90درصد از عوامل آلودگي هوا مي‌شوند اين پنج نوع عبارتند از:
كربن منواكسيد
يكي از فراوانترين و گسترده‌ترين آلوده‌كننده‌ها است كه در تمامي دماهاي بالاتر از نقطه جوشش (192 درجه سانتيگراد) بي‌رنگ، بي‌بو و بي‌مزه است و منابع طبيعي و مصنوعي هر دو در تشكيل CO اتمسفر سهيم هستند. همچنان كه وجود CO در اگزوز اتومبيل‌ها و ساير مواد زايد در نتيجه سوخت ضعيف و ناقص كاملاً شناخته شده است.
اكسيدهاي نيتروژن
هشت نوع متفاوت اكسيد ازت شناخته شده است كه فقط سه نوع آنها در اتمسفر يافت مي‌شوند كه عبارتند از N2O (نيتروس اكسيد)، نيتريك اكسيد NO و نيتروژن دي‌اكسيد NO2. در اين ميان N2O, NO گازهايي بي‌رنگ و غيرقابل اشتعال بوده، N2O غيرسمي و بامزه و واجد بوي نسبتاً خوب و NO بي‌بو و سمي است.
NO2 نيز گازي با رنگ قرمز ـ قهوه‌اي و غيرقابل اشتعال است. منابع طبيعي و مصنوعي هر دو مسئول توليد اين اكسيدها البته منابع طبيعي در اين مورد سهم بيشتري دارند.
معضل اساسي آلودگي هوا از ناحيه اكسيدهاي نيتروژن بيشتر به لحاظ شركت اين گازها در واكنش‌هاي فتوشيميايي و توليد تركيبات سمي و مهلك ثانوي است.
هيدروكربن‌ها
اين تركيبات از عناصر هيدروژن و كربن تشكيل يافته‌اند و در سه حالت جامد، مايع و گاز يافت مي‌شوند. هيدروكربن‌ها مهمترين عامل آلودگي هوا هستند.
اغلب هيدروكربن‌ها از منابع طبيعي وارد اتمسفر مي‌شوند. اين مواد همچنين از تبخير فرآورده‌هاي نفتي و حلال‌هاي آلي و صنعتي، صنايع رنگ‌كاري، مراحل تقطير، پالايش نفت احتراق زغال سنگ و فرآورده‌هاي نفتي و نيز مقاديري هيدروكربن وارد هوا مي‌شود.
سولفوراكسيدها
سولفور دي اكسيد (So2) كه گازي بي‌رنگ و غيرقابل اشتعال با نقطه ذوب و جوش به ترتيب 5/75ـ درجه سانتيگراد و 10ـ درجه سانتيگراد است به بيشترين ميزان در جو يافت مي‌شود.
برآورد شده است كه سالانه 146 ميليون تن So2 مستقيماً وارد اتمسفر مي‌شود.
همچنين در نتيجه اكسايش هيدروژن سولفيد (H2S)، سالانه نزديك به 194 ميليون تن So2 در اتمسفر توليد مي‌شود. هيچ منبع عمده طبيعي So2 شناخته نشده است اگرچه احتمالاً فعاليت‌هاي آتشفشاني مي‌تواند به مقدار اندك منشاء توليد اين گاز باشد.
درصد بيشتري از انتشارات So2، ناشي از فعاليت‌هاي انسان (مصنوعي) است.
بين 2/0 تا 7 درصد وزن انواع زغال‌سنگ‌ها را گوگرد تشكيل مي‌دهد. ساير سوخت‌هاي فسيلي (نفت خام و گاز طبيعي) نيز حاوي گوگرد هستند. فرآيندهاي صنعتي دومين منشاء بزرگ انتشار So2 است.
ذرات معلق
نبايد تصور كرد كه تمامي آلوده‌كننده هوا در حالت گازي هستند به‌طور كلي به ذرات جامد كوچك و قطرات مايع ذرات معلق مي‌گويند كه درحال حاضر به شدت در آلودگي‌ها و مشكلات مربوط به آن سهيم هستند.
مه دود، غبار، دود سيگار، دود اتومبيل و گردوخاك به عنوان منابع اصلي ذرات معلق تلقي مي‌شود.
البته منشاء اين ذرات گاه طبيعي است نظير باكتري‌ها، جلبك‌ها، كپك‌ها و اسپورها (هاگ‌ها).
ذرات معلق آلوده‌كننده هوا به دلايل ذيل مورد توجه خاصي قرار مي‌گيرند.
1ـ بسياري از ذرات معلق در مقايسه با آلوده‌كننده‌هاي گازي ديگر موجب اختلال مجاري تنفسي مي‌شود.
2ـ بعضي از ذرات معلق در نتيجه واكنش‌هاي هم اندر كنش اثرات سمي آلوده‌كننده‌ها را افزايش مي‌دهند.
3ـ ذرات معلق آلوده‌كنندگي اتمسفر را افزايش داده و باعث كاهش بينايي مي‌شوند.
4ـ ذرات معلق از بعضي از آلوده‌كننده‌هاي گازي موجود در اتمسفر بوجود مي‌آيند.
راه‌هاي مقابله با آلودگي
در كشور ما خسارت مرگ و مير ناشي از آلودگي هوا سالانه 640 ميليون دلار معادل 5100 ميليارد ريال است.
براساس گزارش بانك جهاني سالانه 260 ميليون دلار معادل 2100 ميليارد ريال از طريق بيماري‌هاي ناشي از آلودگي هوا نيز به اقتصاد ما خسارت وارد مي‌شود.
درحالي كه هزينه آموزش در اين زمينه 25 ميليون دلار معادل 200 ميليارد ريال و خسارت ناشي از آلودگي هوا به مراكز تفريحي 50 ميليون دلار معادل 290 ميليارد ريال گزارش شده است.
براساس اين گزارش در مجموع خسارات سالانه آلودگي هوا در ايران 1810 ميليون دلار معادل 14 هزار و 420 ميليارد ريال برآورد شده است.
ضمن اينكه طبق گزارش شركت كنترل آلاينده‌هاي هوا سالانه حدود 2 ميليون تن آلاينده‌ها فقط از منابع متحرك به هوا وارد مي‌شود.
با توجه به مطلب فوق حال اين سوال مطرح مي‌شود كه راهكارهاي پيشگيري از اين خسارت‌ها چيست؟
همانگونه كه اشاره شد كارخانه‌ها، منازل مسكوني، واحدهاي تجاري و صنعتي، خودروها، كيفيت نازل سوخت و فرآورده‌هاي نفتي از مهمترين منابع آلاينده هوا هستند.
به نظر مي‌رسد بهترين راهكار حل اين معضل اصلاح سيستم مديريت، اصلاح مقررات اداري، بهره‌گيري از تكنولوژي‌هاي پاك، جانمايي مناسب صنايع آلاينده، افزايش كيفيت سوخت و فرآورده‌هاي نفتي، آموزش جلب و مشاركت‌هاي مردمي، كاهش سفرهاي زائد درون‌شهري، كاهش تردد خودروهاي شخصي و از همه مهمتر تقويت سيستم حمل و نقل عمومي مطمئن است. البته بسترسازي لازم براي عملي شدن موارد فوق بايد توسط دولت كه امكانات لازم را در اختيار دارد صورت پذيرد و اجراي آن به جز با مشاركت عمومي امكان‌پذير نيست.
انجام پروژه های درسی و پایان نامه های رشته های محیط زیست و شیلات و کلیه رشته های مرتبط با کشاورزی پذیرفته می شود.