آلودگی خاک
آلودگی خاک
خلاصه مقاله:
از بين منابع مختلف آلاينده خاك، ذرات سرب خارج شده از اگزوز وسائط نقليه بنزين سوز اهميت ويژه اي دارد.مطالعه و بررسي خاكهاي متاثر از آلودگي سرب مي تواند در رديابي اين عنصر و عناصر مشابه در زنجيره غذايي رهنمون باشد. تحقيق حاضربا هدف بررسي مقدار و نوع فرمولهاي شيميايي عنصر سرب در خاك هاي اطراف بزرگراههاي رشت- انزلي(منطقه انزلي) كلاچاي-رامسر(منطقه رامسر)، تهران-كرج(منطقه كرج) و اصفهان-تهران(منطقه دليجان) انجام گرفغت.نمونه هاي خاك به فواصل مختلف از حاشيه جاده هاي مذكور و از چهار عمق مذكور و از چهار عمق برداشت و فرمهاي تبادلي ، وابسته به مواد آلي ، وابسته به اكسيدهاي آهن - منگنز ، فرم باقيمانده و همچنين غلظت كلّ سرب در نمونه ها اندازه گيري شدند . نتايج نشان داد كه فرم تبادلي در كليه نمونه ها ناچيز و فرم وابسته به مواد آلي كم مي باشد. فرم غلب سرب در خاكهاي مناطق انزلي ،رامسر ودليجان (غرب جاده ) فرم باقيمانده درخاكهاي منطقه كرج فرم كربناته و درمنطقه دليجان ( شرق جا ده )، فرم وابسته به اكسيدهاي آهن و منگنز ميباشد . با افزايش ترافيك جاده و اضافه شدن مقدار سرب وارد شده به خاك مقدار نسبي فرمهاي كربناته و وابسته به اكسيدهاي آهن و منگنز نسبت به ساير فرمها دركنار جاده ها افزايش نشان داد .با فاصله ازجاده مقدارنسبي فرمهاي ا كسيدي و كربناته كاهش يافت اما مقدار نسبي فرم باقيمانده روندي افزايشي داشت.در شرايط آلودگي كم خاك ، فرم شيميائي غالب فرم باقيمانده و در آلودگي زياد خاك ،فرم غالب شيميائي فرم كربناته بود . با مقايسه نتايج بدست آمده با حدود مجازوبحراني مشخص گرديد .خاكهاي منطقه كرج داراي آلودگي شديد ، خاكهاي منطقه انزلي و دليجان ( شرق جاده ) داراي آلودگي متوسط و خاك هاي مناطق رامسر و دليجان ( غرب جاده ) داراي آلودگي كم ميباشند . همچنين غلظت سرب وابسته به فرمهاي شيميائي سرب با بار ترافيك جاده و مقدار ذرات سرب خروجي از اگزوزها ، ارتباط مستقيم نشان داد .
خاک يکي از منابع مهم و ارزشمند طبيعت است. بدون داشتن خاک سالم حيات و زندگي روي زمين امکانپذير نخواهد بود. 95% غذاي انسان از زمين حاصل ميشود. برنامه ريزي براي داشتن خاکي سالم و توليد کننده لازمه بقاي انسان است. ورود مواد،ارگانيسمهاي زيستي يا انرژي به درون خاک سبب تغييرکيفيت خاک ميشود.همين مسئله باعث ميشودکهخاک ازحالت طبيعي خود خارج شود.
خاک از دو بخش تشکيل شده است. يکي بخش زنده خاک و ديگري بخش مرده خاک ميباشد. بخش مرده خاک شامل سنگهاي هوازده و مواد معدني حاصل از پوسيدگي گياهان و جانوران ميباشد (که مواد آلي يا هوموس ناميده ميشود) و هوا و آب نيز در اين بخش قرار ميگيرند. اما خاک زنده، خاکي است که داراي جانوران کوچک همچون حشرات و کرمها است و در آن گياهان، قارچها، باکتريها و ساير ميکروبها قرار دارند. نمونه بارز خاک 50% مواد معدني و آلي و 50% هوا و آب دارد که فضاهاي خالي موجود در خاک را پر ميکند و ارگانيسمهاي زنده خاک را نگه ميدارد.
بر اثر فعاليتهاي مختلف انساني، خاک دچار آلودگي ميشود. اکثر اين آلودگي ها بر اثر تصادف وسايل نقليه اي که مواد آلوده کننده جا به جا ميکنند، اتفاق مي افتد.
آلوده کننده هاي ديگري که سبب آلودگي خاک ميشوند شامل اتومبيلها، کاميونها و هواپيماهايي هستند که زباله جا به جا نميکنند ولي موادي از قبيل سوخت حمل ميکنند، که بر اثر ريخته شدن و خارج شدن آنها از وسيله نقليه آلودگي خاک رخ ميدهد.
عواملي مانند فعاليتهاي انساني نيز باعث آلودگي خاک ميشوند. ريختن مواد سمي مانند انواع حلالها، مواد رنگي و شوينده ها آلودگي زمين و خاک را گسترش ميدهند.
خاک ها به عنوان پالاينده هاي طبيعت محسوب مي شوند . علاوه بر اينکه تأمين کننده مواد غذايي هستند ، خاصيت تصفيه کنندگي نيز دارد . اين خاصيت خاک در اثر خواص فيزيکي آنها ( عمل نفوذ آب از منافذ ) ، خواص شيميايي آنها ( جذب سطحي و تبخير ) و خواص زيستي آنها ( تجزيه و فساد مواد آلي ( حاصل مي گردد .
خاک یکی از منابع مهم و ارزشمند طبیعت است. بدون داشتن خاک سالم حیات وزندگی روی زمین امکان پذیر نخواهد بود. 95% غذای انسان از زمین حاصل میشود. برنامه ریزی برای داشتن خاکی سالم لازمه بقای انسان است. ورود مواد، ارگانیسمهای زیستی یا انرژی به درون خاک سبب تغییر کیفیت خاک میشود. همین مسئله باعث میشود که خاک از حالت طبیعی خود خارج شود.این برنامه در مورد اهمیت و شناخت خاک سالم است.
بر اثر فعالیتهای مختلف انسانی، خاک دچار آلودگی میشود. اکثراین آلودگی ها براثرتصادف وسایل نقلیه ای که مواد آلوده کننده جا به جا میکنند، اتفاق می افتد.
آلوده کننده های دیگری که سبب آلودگی خاک میشوند شامل اتومبیلها،کامیونها و هواپیماهایی هستند که زباله جا به جا نمیکنند ولی موادی از قبیل سوخت حمل میکنند،که براثرریخته شدن و خارج شدن آنها از وسیله نقلیه آلودگی خاک رخ میدهد.
عواملی مانند فعالیتهای انسانی نیز باعث آلودگی خاک میشوند. ریختن مواد سمی مانند انواع حلالها، مواد رنگی و شوینده ها آلودگی زمین و خاک را گسترش میدهند.
آلودگی خاک خطرناکتر از آلودگی هوا
خطر آلودگی خاک کمتر از خطر آلودگی هوا نیست اما از آنجایی که این آلودگی ملموس نیست کمتر به آن توجه میشود. » آلودگی خاک اما تنها پایتخت را تهدید نمیکند بلکه بسیاری از شهرهای ما اینک در معرض این خطر قرار دارند. هرگونه تغییر در ویژگی اجزای تشکیل دهنده خاک بهطوری که استفاده از خاک ناممکن شود، آلودگی خاک نامیده میشود. آلودگی خاک باعث از بین رفتن پوشش گیاهی و کاهش رشد و نمو گیاهان و در نهایت منجربه فرسایش خاک و بیابانزایی میشود. درحال حاضر در کشورهای اروپایی برای جلوگیری از آلودگی خاک عامل بازدارندهای با عنوان «قانون خاک» وجود دارد که موجب شده تا حد زیادی از افزایش آلودگیهای خاک جلوگیری شود.
این قانون اخیراً در کشور ما مطرح شده و در انتظار اجرای صحیح آن هستیم. مدیرکل دفتر آب و خاک سازمان حفاظت محیطزیست درباره قانون جلوگیری از آلودگی خاکهای ایران میگوید:«اگر واحدی منجر به آلودگی خاک مناطق اطراف خود شود در مرحله اول به ۶ ماه تا ۲ سال حبس و در مراحل بعدی به پرداخت جرایم نقدی محکوم میشود، البته سعی شده تا از جرایم نقدی کمتر استفاده شود، زیرا تعیین میزان جریمه نقدی با توجه به وسعت آلودگی کار دشواری است و معمولاً نمیتوان وسعت آلودگی را بهطور دقیق مشخص کرد. همچنین واحد آلاینده موظف است برای رفع آلودگی ایجاد شده مشاور و پیمانکار استخدام کند تا زمانی که خاک به حد استاندارد میرسد و خطری منطقه را تهدید نمیکند کار خود را ادامه دهد.
هزینههای پاکسازی محیطزیست
تا سال ۲۰۰۰در ایالات متحده حدودا ۲درصد از درآمد ناخالص ملی صرف پاکسازی محیطزیست و کنترل آلودگی شده است. این میزان۵۰ درصد مبلغی است که ما برای پوشاک خود میپردازیم و ۳۳ درصد مبلغی است که به نیروهای نظامی پرداخت میشود.
پس از سال۲۰۰۰ این مبلغ به بیش از ۸/۲ درصد از تولید ناخالص ملی افزایش یافته است. به استثنای هلند، هیچ کشور دیگری به این میزان روی مشکلات زیست محیطی سرمایهگذاری نمیکند.
آلودگی خاک در ایران
براساس آمار، درصد کمی از فاضلابهای صنعتی و خانگی در کشور تصفیه شده و بخش عمده فاضلابهای خانگی و صنعتی کشور بدون تصفیه و بهصورت خام وارد محیطزیست میشود که این روند، آلودگی خاک و آبهای زیرزمینی را در پی دارد که نمونه بارز آن افزایش میزان نیترات در آب چاههاست. یکی از موارد آلودگی خاک که خوشبختانه در کشور ما کمتر دیده میشود، بارانهای اسیدی است.یکی از اقدامات سازمان محیطزیست برای جلوگیری از بارش باران اسیدی مخالفت شدید با تاسیس کارخانه ککسازی در منطقه سوادکوه است. اطلس آلودگی خاکهای ایران در حال تهیه است که بهزودی آمار دقیقی از میزان آلودگی خاک در کشور به دست میآید.
تا به امروز مناطق زیر در شمار آلودهترین مناطق ایران گزارش شدهاند: استان اصفهان؛ جنوب تهران؛ عسلویه بوشهر؛ زمینهای اطراف مس سرچشمه؛ استان سیستان و بلوچستان؛ بخش عمدهای از خوزستان.
آلودگی خاک در تهران
آلودگیهای ناشی از نشت نفت لولههای انتقال نفت در جنوب تهران یکی از آلایندههای خاک در تهران گزارش شده است.
استفاده از سموم کشاورزی در سطح استان تهران از دیگر آلایندههای خاک ذکر میشود.
بارش بارانهای اسیدی بهعلت وجود آلودگی زیاد در هوای تهران نیز از دیگر موارد آلودهکننده خاک در این شهر به شمار میآید.
منابع آلودگی خاک
امروزه از میان منابع آلاینده موارد زیر مهمترین عوامل آلودگی بیوسفر محسوب میشوند:
- معادن فعال (آلودگی صنعتی(
- مصرف سوختهای فسیلی (آلودگیهای نفتی)
- کودها و سموم کشاورزی
که در ادامه، اشارهای مختصر به این آلایندهها میشود.
۱. در حال حاضر بهدلیل تولید بیش از حد زباله ، جمع آوری غلط و بازیافت ناقص زبالههای خانگی، صنعتی، بیمارستانی، پسابهای صنعتی، فاضلاب شهری و نخالههای ساختمانی و انباشت زباله در حاشیه شهرها با آلودگی شدید خاک و منابع آب روبهروهستیم.
۲. وسایط نقلیه موتوری از یکسو با تولید منواکسیدکربن هوا را آلوده میکنند و ازسوی دیگر روغن، برادههای لاستیک و لنتهای ترمز آنها که حاوی آزبست است ، منابع خاک و محیط زیست را نابود میکنند.
۳ .یکی از مشکلات فاضلابها و پسماندهای صنعتی که وارد خاک میشود فلزات سنگین است. فلزات سنگین هم چون سرب ، کادمیوم ، سلنیوم و... که در کلوئیدهای خاک ذخیره میشوند، بسیار خطرناک هستند و با ورود به چرخه غذایی زیانهای جبران ناپذیری را به جای میگذارند.
۴ .یکی دیگر از موارد آلودگی خاک که میتوان نام برد بارانهای اسیدی است که در اثر آلودگی و دود کارخانهها در شهرهای صنعتی و پرجمعیت دیده میشود. باران اسیدی در آلودگیهای خاک بدترین نوع آلودگی محسوب میشود ؛ چرا که در وهله اول باعث از بین رفتن پوششهای جنگلی و در وهله دوم باعث آلودگی منابع آب در حد وسیع میشود.
5. آلودگی حاصل از فعالیتهای کشاورزی
۶. آلودگیهای نفتی.
۷. آلودگیهای صنعتی که از کارخانهها و معادن حاصل میشود
آلودگی صنعتی:
در اکثر شهرها شاهدیم که پسابهای کارخانهها به رودخانهها ریخته می شود که این مسئله علاوه برآلودگی آبهای سطحی وآلودگی خاک به آلوده شدن منابع زیرزمینی نیزمنجر میشود. دود و آلایندههایی که بهصورت گاز و بخارات سمی از دودکشهای عظیم کارخانهها بیرون میآید، علاوه بر آلودگیهای هوای شهرها و ایجاد مشکلات تنفسی برای انسانها باعث تشکیل باران اسیدی میشود. بیشترین آلودگیها در منابع خاک، در اطراف پالایشگاههاست.
مقاومت و پایداری عناصر سنگین درخاک نسبت به سایرآلایندهها بسیارطولانی بوده و آلودگی خاک توسط فلزات سنگین تقریبا دائمی است. فلزات سنگین شامل سرب ، کادمیوم، نقره و
جیوه هستند که اثرات زیانبار آنها بر موجودات زنده ثابت شده است و بارها موجب حوادث زیست محیطی شدهاند. بعضی از این اثرات زیانبار فلزات سنگین شامل موارد زیر است: اختلال فعالیتهای بیولوژیک خاک، اثرات سمی بر گیاهان و اثرات زیانبار بر انسان در اثر ورود مواد به زنجیره غذایی.
زباله ها:
زباله یکی از مهمترین منابع آلودهسازی خاکها محسوب میشود. زبالهها میتوانند به داخل زمین نفوذ کنند و منابع آبی را نیز آلوده کنند. این در حالی است که همه کشورهای پیشرفته زبالهها را طلای کثیف مینامند و با بازیافت و تولید کمپوست به زبالهها ارزش افزوده میدهند. یکی از مهمترین و خطرناکترین زبالههای شهری ، زبالههای بیمارستانی است که بخشی از بافت بدن یک بیمار، سوزنهای آلوده به بیماریهای خطرناک ، تیغهای جراحی بیماران حاوی بیماری ایدز و... قسمتی از زبالههایی است که از بیمارستان، همراه با صدها هزار تن زباله معمولی جمع آوری میشود. دفن زبالههای بیمارستانی آبهای زیرزمینی را آلوده میکند.
: اثرشوینهده ها در خاک
وجود شویندهها در فاضلاب نفوذپذیری خاک را افزایش داده و میکروارگانیسمها و حتی مولکولهایی که بهطورمعمول نمیتوانند از صافیهای خاک عبور کنند در حضور شویندهها قادر خواهند بود از خلل و فرج لایههای متوالی و مختلف خاک عبور کنند و موجب آلودگی میکروبی آبهایی شوند که در فاصله زیاد نسبت به سطح زمین قرار دارند.
آلودگی کشاورزی
استفاده بیش از حد سموم و کودهای کشاورزی، آنتیبیوتیکها و هورمونها در دام و آبیاری مزارع با فاضلابهای آلوده از عوامل کشاورزی مؤثر در آلودگی خاک است. سرطان، بیماریهای عصبی و تنفسی و پوستی از اثرات درازمدت آفت کشها بر انسان است.
آفتکشها از راههای مختلفی وارد خاک میشوند که عبارتند از: از طریق کاربرد مستقیم آنها در خاک؛ از طریق سمپاشی و برگشت مستقیم ذرات سموم معلق در هوا به زمین؛ سموم جذب شده در سطح ذرات خاک معلق در هوا و نشست آنها بر زمین و بقایای نباتی که به خاک اضافه میشوند و سموم جذب شده به وسیله موجودات زنده خاک (غیرذرهبینی) است.کودهای شیمیایی خواص خاک را تغییر میدهند یعنی نفوذپذیری خاک را نسبت به هوا و آب کم میکنند و اصطلاحاً خاکها را سخت میکنند.
سموم شیمیایی نیز در خاک آلودگی ایجاد میکنند. تعدادی از آفات به ویژه حشرات در مقابل سموم مصرفی مقاوم میشوند که ناچار هستیم یا تعداد سمپاشی را افزایش دهیم یا غلظت سموم را بالا ببریم. این سموم به راحتی تجزیه نمیشوند و برای سالیان دراز در خاک باقی میمانند.
آلودگی نفتی:
مدتهاست که مواد نفتی و مشتقات آن در اثر حملونقل یا ذخیرهسازی موجب آلودگی خاک میشود. آلودگی های نفتی یک پیامد اجتناب ناپذیر از افزایش سریع جمعیت و فرایند صنعتی شدن است که بهدنبال آن آلودگی خاک توسط مواد هیدروکربنه نفتی به شکل وسیع در اطراف تاسیسات اکتشاف و پالایش و به شکل موضعی در مسیرهای انتقال این مواد قابل مشاهده است. علاوه بر انتشار مستقیم این آلایندهها، غبارات حاصل از سوخت گازهای همراه نفت ، طی سالیان متمادی توانسته مواد سمی و مضری به خاکهای منطقه اضافه کند هرچقدر مواد نفتی به عمق بیشتری از خاک نفوذ کند، رفع آلودگی آن مشکلتر و هزینه آن چندین برابر خواهد بود.
انجام پروژه های درسی و پایان نامه های رشته های محیط زیست و شیلات و کلیه رشته های مرتبط با کشاورزی پذیرفته می شود.