محیط زیست  

تالاب بین المللی شادگان

 ((پتانسیل ها ، محدودیت ها، وراهکارها)) مشخصات کلی تالاب شادگان

عنوان: پناهكاه حيات وحش و تالاب شادگان

اين تالاب درسالهای اخير تحت  تاثيرعوامل غيرطبيعی و ورود آلاينده ها ازجمله پسآب های كشاورزی توام باانواع سموم دفع افات نباتی آسيب ديده است.

موقعيت :درانتهای جنوب غربی ايران درجنوب استان خوزستان قرارداشته و از شمال به اهواز , ازغرب به جاده  ابادان – اهواز , ازجنوب به رودخانه فارس واز شرق به خورموسی وخورغزلان.

هوريا تالاب شادگان جزء يكی از 18  تالاب بين المللی ثبت شده در يونسكواست و يكی از مناطرطبيعی  و زيبای خوزستان محسوب می شود . آب اين  تالاب از رود جراحی يا مارون بزرك تامين مي شود. اين تالاب درمنتهی اليه جنوب حوزه آبريز رودخانه جراحی  قرار گرفته و مانند دلتا نقش رابط  بين رودخانه جراحی  و خليج فارس راايفا می كند.

تالاب شادگان ازلحاظ اكولوژيكی يا اكوسيستمی،زيست محيطی ، زيبايی شناختی ، اجتماعی،اقتصادی واشتغال برای ساكنان منطقه اهميت دارد.با توجه به آب وهوای گرم وخشك خوزستان نقش تالاب هايی نظير شادگان  درتلطيف آب وهوا و تا حدی

 جلوگيری ازگرد وغبارموجوددرهوا برجسته است.اين تالاب درسالهای اخيرتحت تاثيرعوامل غيرطبيعی وورودآلاينده ها ازجمله پساب های كشاورزی توام با انواع سموم دفع آفات نباتی آسيب ديده و دستخوش تحولاتی شده كه علاوه برتهديد  حيات وحش محيط زيست شهرشادگان را نيزتهديد می كند.

وسعت : دارای وسعتی بيش از  400000  هكتاربوده كه  327765  هكتار آن بر اساس مصوبه  شورای عالی محيط زيست بعنوان پناه گاه حيات وحش در نظر گرفته شده است.

منابع آبی:ازمهمترين منابع تامين كننده آب اين تالاب آبهای ورودی ازرودخانه جراحی ,بحره,مسيل مالح,بارندگی های زمستانه ومقداری ازطريق جزرومدخليج فارس تامين می شود.

حيات وحش :

پستانداران: گرگ , شغال , كفتار , روباه معمولی , گراز , تشی وغيره

پرندگان: گونه های نادراردك مرمری,گيلانشاه خال داروگونه های ميوه خوار, خروس كولی , فلامينگو,خوتكا وانواع پرندگان آبزی مهاجر

دوزيستان و خزندگان : لاك پشت لاك نرم وغيره

ماهی ها : شيربت,كپور,بنی,لب پهن,برزم,بياح و غيره

پوشش گياهی: نی,لوبی ,جگن , نيلوفرآبی , آلاله آبی وغيره

هور شادگان بعنوان زيستگاه حيات وحش :

درحال حاضرحداقل 200   گونه ازحيات وحش شامل پرندگان , پستانداران , خزندگان, دوزيستان بصورت موقت يا دائم در هور شادگان زيست می كنند و

بيشترين تنوع گونه ای به پرندگان مربوط می شود.

اهميت اكولوژيكي:

هور شادگان بعنوان زيستگاه موقت يا دائمی پرندگان :

بيش از 150 گونه پرنده درهورشادگان واطراف آن زيست  می كنند كه  در حدود 130 گونه ازآن درفصول زمستان وبهارازمناطق سيبری وديگرمناطق سردسيربه  هورمهاجرت نموده و فصول سردشان را درآن می گذرانند . براساس آمار موجود حدود600 صياد مجازدرمنطقه وجود دارد كه هر كدام 240 روزاز سال می تواند اقدام به صيد نمايد.اگرهرصياد روزانه 5  كيلوگرم به طورمتوسط پرنده  صيد كند  هركيلوگوشت پرنده حداقل 5000ريال درنطرگرفته شود ارزش اقتصادی پرندگان  قابل شكارشادگان برابر 3600000000 ريال خواهد بود.

از جمله پتانسيلهاي تالاب شادگان مي توان به :

1-   مهار سيلاب های بالادست وكاهش اثرات تخريبی آن

2-   جلوگيری ازفرسايش سواحل خورموسی تا آبادان

3-   كنترل رسوبات وذرات معلق

اهميت پوشش گياهي تالاب شادگان:

توده زنده گياهان هورسالانه حدود   16293575  تن برآورد گرديد  كه  بيش از 60درصد علوفه ازاين گياهان تامين می شود .ازاين توليد بدون هيچگونه هزينه به طورمستمر سالانه ارزشی معادل 407339939825 ريال حاصل می گردد. اين ميزان توده گياهی می تواند منابع خوبی برای صنايع كاغذ سازی, چسب سازی ,

كانتكس سازی ,مقوا سازی ويا حتی خوراك  دام عمل آوری شود.بخشی ازگياهان اطراف هورگياهان دارويی تشخيص داده شده است.

سابقه تاريخي :

اين تالاب امكان ادامه رشد و ادامه حيات انواع مختلف جانوران را درحوزه خود فراهم كرده است .

درميان تالاب های ايران تالاب شادگان ازنظرشكل رويشی متنوع ترين تالاب  به شمار می آيد وسرزمينی است كه دراثرجزرومدخليج فارس و ورود آب رود های

جراحی وكارون دراثرسيلاب های فصلی ودوره های نسبتا خشك دراواخرتابستان تنوعی ازاشكال زمين ورويش گياهی رابه نمايش می گذارد .

براساس تحقيقات گياه شناسی تا به حال حدود 110 گونه  – 92 جنس  – 37 تيره گياهی درتالاب شناخته شده است كه اين خود دليلی براهميت اين تالاب ازنظرگونه های گياهی است .

187 روستا وسه منطقه شهری درمنطقه تالاب شادگان وجود دارند كه همه ساكنان آنها عرب زبان هستند .

شادگان ازشهرهای قديمی استان خوزستان است ودر 45  كيلومتری شمال شرقی آبادان و در كنارخورموسی از خليج فارس  قرارگرفته است . شادگان ازشهرهای اواخردوره هخامنشی است وساختش را به  " دارا " يا " داريوش"نسبت می دهند ودرعهد باستان به  " داراارك "  معروف  بوده است بعد ها دردوره اسلامی اين شهربه  " دورك "   يا  " دورق "  شهرت يافته است .

در حال حاضر اين تالاب با مخاطرات زيادی مواجه است از آن جمله :

1-   ورود پسآب طرح نيشكربه آن

2-   تعريض جاده ارتباطی آبادان واهواز-قفاس به سمت تالاب

3-   خاكبرداری ازحاشيه ودرون تالاب

4-   قطع گياهان به منظورهای مختلف

5-   عبور لوله های نفت از داخل آن با توجه به پوسيدگی اغلب آنها

6-   دفع زباله دردرون تالاب

7-   ورود كودهای شيميايی وضد عفونی كننده های دامداری ها ومرغداری ها همانند فنل و ساولن به تالاب

8-   ورود بيش از 50 ميليون مترمكعب فاضلاب شهری و صنعتی به تالاب

9-   روند توسعه شهرشادگان به طرف تالاب

و...

نگاهي به تالاب شادگان و ارزشهاي هاي آن  :

تالاب شادگان که در سال 1354 در فهرست تالاب هاي بين المللي كنوانسيون رامسر ثبت شده است تالابي است با آب شيرين و لب شور . سالانه حدود 900 ميليون متر مكعب از منابع آبي جراحي وارد شاد گان مي شود. آب تالاب از طريق رودخانه كارون – جزر و مد دريا – و از طريق خور هاي ساحلي همچون “خور دورق” خور قناقه “ خور ملح ” خور كويرين ” “ خور قويان ” و “ خور سلخ ” تامين مي شود .

ارزشهای تالاب

سيلابهای بالادست تالاب,كاهش اثرات تخريبی سيل,جلوگيری ازفرسايش سواحل خور موسی  تا آبادان  ,  كنترل رسوبات  و ذرات معلق از مهمترين ارزش های هيدرولوژيكی  تالاب است .  بعلاوه اين تالاب مهمترين تامين كننده  آب  اراضی كشاورزی ونخلستانهای حاشيه ای است.

تاكنون 152 پرنده از 38 خانواده درتالاب شادگان شناسايی شده است .

اين تالاب همچنين مكان مناسی برای زمستان گذرانی پرندگان مهاجر آبزی  نظير پليكان پاخاكستری ( Peleccanud crispus ) عقاب دريايی دم سفيد ( Haliaeetus  albicilla ) اردك مرمری ( Marmaronetta  angustirostris ) ، بنی ، فيتوفاگ ، لب پهن ، تتوئينی ، سياه ماهی ، گتان ، ماهی حوض، آمور،  شاج ، حمری ، گارا ، كپور سرگنده ، بياح ماهی خاردار ، اسبله بين النهرين ، ماهی خاردار ، گل خورك و... اشاره كرد.

مسائل وبرنامه های حفاظت محیط زیست شادگان

بازتاب عدم ارزيابي های زيست محيطي در پروژه های ملي

طرح نيشگر و تالاب شادگان

طرح توسعه  نيشکر و صنايع جانبي  بزرگترين طرح توسعه اي ايران است که با توجه به نياز کشور به شکر و به منظور عدم نياز به  واردات شکر طراحي شد و به دنبال مطالعات صندوق شکر ، در سال 1368 در برنامه پنج ساله اول به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيد . به دنبال تصويب اين طرح  توسط مجلس ، شرکت توسعه نيشکر و صنايع جانبي بر اساس بند ( ه) تبصر 29 قانون برنامه اول در سال 69 13تاسيس شد و ادامه مطالعه بزرگترين طرح توسعه اي کشور و پياده کردن نتايج بررسي هاي مذکور را به عهده گرفت  بر اين اساس شرکت توسعه نيشکر موظف به ايجاد 7 واحد کشت و صنعت نيشکر به وسعت 84 هزار هکتار خالص و کارخانجات شکر ، خوراک دام ، کاغذ ، الکل ، خمير مايه و تخته صنعتي گرديد .

عمليات اجرايی طرح در اواخر 1370 در کشت و صنعت امام خميني در جنوب غربی شوشتر بين رود خانه های دز و کارون آغاز شد . طبق پيش بينی هايی قرار بود عمليات اجرايی اين پروژه تا سال 1375 پايان يابد . اما تا سال 1380 پيشرفت کار عمليات توسعه نيشکر و صنايع جانبی تا 79% گزارش شده است . بر آورد هزينه اوليه  طرح در سال 1369 معادل 40 ميليارد تومان به علاوه يک ميليارد دلار بوده است . در صورتيکه در سال 1381 مسئولين طرح هزينه مورد نياز باقيمانده جهت پايان  پروژه را حدود 600 ميليون دلار و 600 ميليارد تومان ذکر کردند . .

طرح عظيمی همچون طرح توسعه نيشکر و صنايع جانبی که در نهايت 84 هزار هکتار از اراضی خوزستان را به زير کشت نيشکر خواهد برد و در آن 7 کارخانه 100 هزار تنی نيشکر ، 4 کارخانه با توليد سالانه 250 هزار تن کاغذ ( که به علت کمبود اعتبارات از دستور کار حذف شده است . ) ، 7 کارخانه 100 هزار تنی خوراک دام و کارخانجات 100 هزار تنی تخته صنعتي و 10 هزار تنی خمير مايه و 30 هزار متر مکعبی الکل پيش بينی شده .

اين برنامه عظيم حداقل بايد در خصوص آب مورد نياز و دفع پساب زهکش ها و فاضلاب های صنايع جانبی با توجه به اقليم خشک و کم آب منطقه تمهيداتی می انديشيد! لازم بود ارزيابی اوليه طرح بر پايه کارشناسی دقيق و ارقام و اطلاعات واقعی بنا می شد و با پيش بينی و لحاظ نمودن کليه جوانب امر پايه گذاری می شد و سپس به اجرا در مي آمد ، اما شواهد امر و تجربيات سال های اخير خلاف اين امر را نشان می دهد . عدم دستيابی به يک رقم واقعی از ميزان آب مورد نياز مصرفی ، عدم واقعی بودن پيش بينی کيفيت زه آب های تخليه شده به رود خانه و تاثير آن بر کيفيت آب رود خانه ، اختلاف نظر در مورد نياز آب شويی و حجم پساب های حاصله ، عدم پيش بينی نحوه دفع پساب های حاصله و بسياری موارد ديگر از جمله موضوعات است.

متاسفانه تخليه زهاب بسيار شور  واحد هاي شرق  به رود خانه کارون در مرداد 1379 که افزايش شوري آب آشاميدني شهر هاي آبادان و خرمشهر را به دنبال  داشت ، مسئولين طرح را واداشت که براي تخليه پساب گزينه ديگري را تجربه کنند وآن عبارت بود از انحراف پساب ها به سمت تالاب شادگان و منطقه اي در پشت خرمشهر ( که از آن به نام تالاب مصنوعي ياد مي شود .) بنا بر اين در 45 کيلومتري اهواز کانال انحرافي تخليه زهکش هاي واحد شرق مشاهده مي شود که لوله هايي به قطر 6 متر با سرعت 5 متر مکعب در ثانيه پساب را وارد تالاب مي سازد ( مشاهدات سال 1382 ) و اگر بر طبق پيش بيني ها 2 واحد ديگر طرح نيز راه اندازي شود در آينده حجم پساب ورودي تالاب به 15 متر مکعب  بر ثانيه خواهد رسيد . ترکيبات اين پساب حاوي نمک و نيترات بالاست . سازمان محيط زيست خوزستان در نمونه گيري هايي که قبل و بعد از ورود زهکش به تالاب انجام دادهه به نتايج زير دست يافته است :

در هر حال اگر پساب آلوده اين طرح تا ديروز به کارون مي ريخت که واکنش ها و درگيری های شديد اجتماعي در شهر های پايين دست کارون را بدنبال داشت ، امروز به تالاب بين المللی شادگان می ريزد زيرا تالاب در حال حاضر مدعی انساني ندارد و پرند گان و آبزيان هم که زبان شکايت ندارند و آرام در اين آلودگی می ميرند . سازمان محيط زيست  هم در محاصره بخش نامه هاD دولتی و بروکراسی توان مقابله با اين بی قانونی ها را ندارد !