بررسي پيوند پسته روي درختان بنه

مقدمه:

استان كرمان با 3/18 ميليون هكتار يكي از پهناور ترين استان هاي كشورمحسوب مي شود.كه تقريبا 5/1 ميليون هكتار جنگل با پوششي مناسب در نقاط كوهستاني و مرتفع  دارد. ساكنان اين مناطق افراد سخت كوش و كم درآمدي مي باشند.كه از زمان هاي گذشته و حتي در حال حاضر يكي از راه هاي تامين معاش آنان بهره برداري از محصولات فرعي جنگل و مرتع مي باشد وبيشترين محصولي كه در حال حاضر مورد استحصال قرار مي گيرد ميوه بنه وبادام كوهي مي باشد كه در استان كرمان به وفور يافت مي شوند.بهره برداري از ميوه اين گياهان به دليل اينكه خساراتي را به بار نمي آورد،مورد توجه قرار گرفته وسعي شده با نظارت و اعمال مديريت صحيح و نيزتهيه طرح هاي مطالعاتي گام هاي مثبتي در زمينه توسعه پايدار ، بهره برداري، مراقبت و حفاظت به انجام برسد.

تيره پسته (  Anacardiaceae):

اين تيره داراي 75 جنس و 600گونه مي باشد.گيا هان اين تيره بصورت درخت يا درختچه بوده و داراي شاخه قابل انعطاف و برگ متناوب بدون اسپيتول ساده يا مركب است .گل آذين آن ها بصورت خوشه يا گرزن متراكم و گلهاي آنها نر و ماده يا هر دو نوع نر و ماده است. حالت اخير در اثر عدم رشد پرچم يا مادگي در گل هاي نر ماده پيش آمده است و سبب گرديده تا گياهان يك پايه يا پلي گام در اين تيره به وجود آيد.كاسه جام گل آنها هر يك مركب ار پنج قطعه مي با شدولي در بين اين گياهان انواعي فاقد جام يا كاسه مي با شند.

پرچم ها به تعداد دو برابر گلبرگ  يا معادل تعداد آنها است و در بعضي از گياهان نيز گل ها فقط شامل يك پرچم زايا مي باشد. ميوه آنها بصورت مختلف،خشك و آبدار اغلب شفت يا سته است و معمولأ محتوي يك دانه مي باشد.جنين گياه خميده و درشت مي باشد.

معرفي گونه هاي پسته در ايران:

گياه بنه به صورت در ختاني كوچك بوده كه در آسيا و منطقه مديترانه وحتي آمريكا مي رويند. داراي گل هاي ريز مجتمع بصورت  خوشه هاي ساده يا مركب اند و گيا هاني دو پايه و فاقد جام  مي باشند.گل هاي ماده داراي يك تخمدان و يك تخمك بوده و خامه كوتاه و واحد دارند، اما كلاله  منشعب و سه شاخه است و بر طبق رده بندي رشبنگر داراي چهار گونه مي باشد:

1-بنه يا پسته وحشي                                                                      P.Atlantica

2-خنجك يا كسور                                                                             P.Khinjuk

3-بنه يا چاتلا نقوش                                                                          P.Mutica 

4-پسته اهلي                                                                                             P.Vera

به منظور شنا خت خصوصيات بنه (پسته وحشي)و پسته اهلي بطور خلاصه به ذكر مشخصات اين دو گونه مي پردازيم.

الف-پسته اهلي (p.vera)

درخت پسته هم در برابر سرماي زمستان هم در برابر گرماي تابستان مقاوم و از 20-درجه تا 40+ درجه سانتي گراد را تحمل مي كند. مناسب ترين خاك براي پسته .خاك لموني شني سبك است كه چون اين درخت داراي ريشه محوري عميق است خاك بايد حداقل2متر عمق داشته باشد و بدليل عميق بودن ريشه درخت پسته در برابركم آبي  بسيار مقاوم است .از خصوصيات ديگر اين گياه مقاومت زياد آن در برابر شوري زمين  است و بنا به آزمايشات متعددي كه انجام شده اين گياه براي رشد نيازي به نمك ندارد.

ازدياد پسته ار طريق كشت بذر و پيوند زدن بر روي نهال حاصل مي شود عمر اقتصادي درختان پيوندي روي پايه پسته حدود 400 سال است. سن باروري بر حسب رقم همان 5تا 8 سالگي  و گياه در سنين 15تا 40 سالگي حداكثر محصول خود را توليد مي كند . از مسايل مهم پسته كاري .سال آوري(باردهي متناوب   (bearing alternate مي باشد .مهم ترين مراكز پسته كاري ايران عبارت است از : رفسنجان.قزوين ودامغان در ايران با وجود اينكه ارقام مختلفي از پسته مانند:

كله قوچي.اوحدي.اميري.حسني.شستي و... شناخته شده اند رسم بر اين است كه ميوه اين گياه بر حسب شكل به دو دسته بادامي و فندقي تقسيم كنند كه   البته هركدام انواع متفاوت و درجات تجاري مختلف دارند. در امريكا مهم ترين رقم  پسته كرمان نام داردكه در اصل از ايران به آنجا برده شده است.در سال هاي اخير به دليل اهميت اقتصادي كه پسته در سطح جهان پيدا كرده است و در زمينه صادرات اين محصول در قسمت هاي عمده اي از استان مبادرت به كشت اين گياه شده است به طوريكه در حال حاضر تقريباً ده درصد از صادرات غير نفتي را به خود اختصاص داده است و نقش استان كرمان در اين خصوص بسيار بارز است.

ب:پسته وحشي يا بنه (P.Atlantica)

بنه درختي است با ارتفاع7متر با تاج بزرگ وگرد كه در ارتفاع 1800تا2600متري مي رويد.پوست تنه آن صاف ونسبتاً تيره رنگ است. برگ هاي آن شانه اي فرد.2تا5 جفت برگچه تخم مرغي كشيده باحواشي مژه دار است، برگچه ها  داراي 5/2تا 8 سانتي متر طول و7/0تا 2 سانتي متر پهنا مي باشند .گل آذين خوشه اي بازو ميوه شفتي وپريكارپ است. ميوه معطر ودانه آن روغني و تنه داراي سقز است.مهم ترين خصوصيات كليدي متمايز كننده اين گونه از ساير گونه هاي ديگر اين است كه محور اصلي برگ در بخش مياني بصورت نا مشخصي داراي باله بوده و يا حداقل داراي لبه مي باشد.اين گونه داراي انتشارجغرافياي وسيعي در استان كرمان بوده و بدليل ارزش اقتصادي ميوه و سقز داراي اهميت بسيار مي باشد و پراكندگي آن در خبر.سياهكوه. رابر. اسفندقه. كوشك. دلفارد.محمد آباد مسكون.دهبكري.شهر بابك.ارتفاعات پاريز و نيزدر شهر ستان سيرجان ( مرز استان كرمان و هرمزگان) ديده مي شود.در غرب جيرفت به همراه بادام . Amygdalus.sppدر كوه هزار به همراه بادام و  ارسjuniperus spp در كوه خبر به همراه بادام و ارس و در محمد آباد مسكون.حشر آباد.بافت و اطراف كرمان و شهر بابك به همراه  بادام در اطراف دلفارد به همراه بادام و كيكم Acqr.sp و در فاصله بافت- بردسير به همراه زيراشكوب درمنه Artemisia herba alba و گون Astragalus مي باشدو وسعت آن در استان كرمان( جنگل هاي بنه) بالغ بر 500000 هكتارتخمين زده شده است.

اگر به طور متوسط هر درخت بنه در سال ده كيلوگرم ميوه توليد كند و تعداد اصله درخت در هر هكتار 20 عدد در نظر گرفته شود وقيمت هر كيلو گرم بنه را6000 ريال در نظر بگيريم.

600000000000=6000×10×20×500000

پس نتيجه مي گيريم كه ارزش ريالي محصول بنه در استان كرمان در حال حاضربالغ بر 600000000000  ميليارد ريال مي باشد كه يكي از با ارزش ترين و كم زحمت ترين منبع درآمدعشاير و روستاييان به شمار مي رود و به دليل دارا بودن مواد غذايي و ويتامين هاي سرشار منبع غذايي بسيار مهمي محسوب مي شود كه علاوه بر مصرف داخلي به كشورهاي عربي و اروپايي به منظور تهيه روغن صادر مي گردد و  ارز آوري قابل ملاحظه اي را دارا مي باشد.

پیوند پسته  به بنه:

بدلیل  نزدیکی دو گونه پسته وحشی , p.Atlanticaپسته  اهلی P.Vera  و همگون  بودن بسیاری  از خصوصیات فیزیولوژیکی و مرفولوژیکی می توان عمل پیوند زنی  پسته اهلی را بر روی پایه های پسته وحشی انجام داد و در استان کرمان حدود 55 سال  قبل این کار در بخشی از جنگلهای بنه منطقه دهکبری بم صورت پیذیرفته که بطور خلاصه به ان اشاره می شود:

موقعیت جغرافیایی محل:      

منطقه حشر اباد  که عمل پیوند زنی درآنجا انجام شده در فاصله 15 کیلومتری شمال   دهبکری  و 45 کیلومتری  شمال غربی  شهرستان بم قرار دارد و مساحت  منطقه ای که عمل پیوند زنی درختان پسته  بر روی پایه های بنه انجام شده بالغ بر 3632 هکتار می باشد. بلندترین نقطه  به ارتفاع 1850 متر از سطح  دریا در شرق  قرار دارد، متوسط بارندگی حدود 350 میلی متر درسال می باشد. این منطقه بین طول های شرقی  57درجه و53 دقيقه  و57 درجه و 56 دقيقه و عرض های شمالی و 29 درجه و6 دقيقه و29 درجه و12 دقيقه قرار گرفته است  و آبادی های حشر آباد ، پده ، اناران  ، حسن آباد ، مرغک و دهو در شمال ، مرکز و جنوب آن قرار دارند ساکنین  این آبادی  ها عمدتا  مهاجر بوده و فصل های سرد سال را در مناطق دیگری می گذرانند. تعداد دام  اهالي که جمعا 24  خانوار می باشد حدود 5000 رأس  می باشد .اكثر مردم اين منطقه به شغل دامداری و کشاورزی مشغولند.

اطلاعات  عمومی در رابطه با پیوند زنی:

با توجه به آمار و اطلاعات موجود و نیز گفتگو با اهالی محل، در سال های 1319  تا 1322 قراردادی بین اداره فلاحت ان زمان با شخصی به نام غلامرضا اگاه که از اهالی کرمان بوده است به منظور پیوند زنی منعقد می گردد و نامبرده منطقه حشر آباد را بدین منظور انتخاب می نماید و طی  این سه سال حدود پنج  هزار اصله از درختان بنه موجود در منطقه را با استفاده  از افراد متخصص پیوند پسته می زند.

عملیات پیوند  زنی به روش لوله ای و شکمی انجام شده و عمده این پیوندها بر روی ساقه های جوان انجام می شده زمان پیوند زنی از اوایل تیرماه تا اواخر شهریور ماه  هر سال ادامه داشته و طی این سه سال اکثر بنه های موجود پیوند خورده اند و شاخه های پیوند خورده پس از دو سال به ثمر می نشستند  و پسته تولید می کردند و به منظور افزایش باردهی و تولید پسته بیشتر شاخ و برگهای اضافی را همه ساله هرس می نمودند تا تمام فعالیت گیاه صرف تولید پسته شود و از هدر رفتن انرژی به منظورهای دیگر جلوگیری شود. همچنین به منظور جلوگیری از هجوم افات  همه ساله این درختان سم پاشی می شدند و بطور کلی مراقبت ای ویژه ای به عمل  می آمده و همین امر سبب شده تا میزان میوه دهی افزایش یابد، بطوریکه افراد محلی اظهار می دارند: سالانه بیش از سی تن پسته خشک( معادل نود تن پسته تر) از این منطقه استحصال می شده است و حتی به دلیل اهمیت و ارزش افتصادی که این عمل به بار داشته است دستگاه های پسته پاک کنی و پسته شویی و سایر ادوات و لوازم  دیگر در محل مستقر بوده و کلیه عملیات آماده سازی پسته خشک در محل انجام می شده است.

پیوندهایی که بر روی بنه زده شده از هر دو نوع فندقی و بادامی بوده است این درختان در طول سال فقط از آب باران تغذیه می کردند و برخلاف درختان پسته که همه ساله به کوددهی نیاز دارند هیچ نوع کودی دریافت نمی کردند و فقط به منظور جلوگیری از هجوم آفات و امراض گیاهی، یکبار در طول سال سم پاشی می شدند

به منظور گرده افشانی از هر بیست درخت یکی را پیوند نر می زدند و هر درخت بین 4 تا12  شاخه اش پیوند پسته می خورده تا  حداکثر محصول را به دنبال داشته باشد با توجه به بررسی ها و مطالعات انجام شده، قطر درختان بنه  پیوند خورده عموما بالای 40 سانتی متر می باشد و همین امر باعث شده بود تا میوه ای درشت با کیفیت بالا را تولید کند و به گفته اهالی حتی از طمع و کیفیتی بسیار بالاتر نسبت به پسته اهلی برخوردار بوده اند. این مراقبت ها  باعث شده بود که همه ساله سود  قابل ملاحظه ای را  نصیب عامل اصلی پیوند نماید، ولی در سال های اخیر  بدلیل عدم سرمایه گذاری و رعایت نکردن اصول و مراقبت های  ویژه و نیز هرس نکردن شاخه های اضافی سبب  شده که کیفیت و کمیت تولید پسته کاهش یابد و رشد شاخه های بنه تولید پسته را بسیار کاهش داده است بطوریکه در حال حاضر درختانی که حتی تا 180 کیلوگرم( به گفته یکی از اهالی) پسته در سال تولید می کردند امروز مجددا تبدیل به درختانه بنه ای شده اند که تولید این درختان حتی به دو کیلوگرم در سال نمی رسد که تمیهداتی را در این زمینه می طلبد.

  هر چند عملیات پیوند زنی در گذشته بدون مطالعه و تحقیق انجام گرفته و مراقبت های خاص بطور کامل نیز صورت نمی گرفته ولی همه ساله این درختان محصول قابل توجهی را تولید می كردند.با توجه به ارزش اقتصادی قابل ملاحظه پسته در بازارهای جهانی و ارز آوری که این گیاه در حال حاضر در دنیا پیدا کرده است، می بایست با اختصاص اعتباری بدین منظور و با در نظر گرفتن قطعات ده هکتاری با صد اصله درخت بنه به عنوان شاهد در نقاط مختلف عمل پیوند زنی  را مجدداً مورد بررسی قرار داد و ضمن رعایت اصول فنی و مراقبت های ویژه نظیر سم پاشی ، کوددهی ؛، هرس و نیز آبیاری( با استفاده از هرز آب ها)  پس از دو سال که درخت به بارنشست  با محاسبه میوه تولیدی با تولید بنه از همین تعداد اصله درخت نسبت به ترویج و شناساندن این عمل به مردم در جهت اشاعه این روند اقداماتی را انجام داد. چنانچه ذکر شد در استان کرمان 500000  اصله درخت بنه وجود دارد و در صورتی که تمامی این درختان پیوند زده شوند و هر درخت پس از دو سال بطور متوسط 30 کیلوگرم  پسته تولید کند و در هر هکتار نیز فقط بیست  اصله درخت بنه وجود داشته باشد با توجه به قیمت فعلی پسته در بازار داخلی( بطور متوسط 50000 ریال)

10000000000000=50000×20×20×500000

رقمی معادل  ده هزار میلیارد ریال سالانه از طریق پیوند  پسته فقط در استان کرمان حاصل خواهد شد.

با توجه به وسعت جنگل های زاگرس که عموما متشکل از درختان بنه می باشند و چندین برابر  جنگل های استان کرمان( حداقل ده برابر) را شامل می شود، به نظر می رسد  در صورت تحقق  این امر، می توان با دخالت مردم و واگذاری بصورت طرح های مشارکتی تحول عظیمی  در اقتصاد روستائیان و دامداران بوجود  آورد و سالانه بیش از بیست هزار میلیارد  ریال درآمد  نصیب اهالی مناطق مذکور نمود. چنانچه روند  صادرات با اعمال سیاست های درست و پیدا کردن بازارهای جهانی  انجام شود همه ساله  حداقل  حدود هفت میلیارد دلار  از طریق صادرات پسته( فقط از تبدیل جنگل های بنه به پسته) ارز نصیب  جمهوری اسلامی  خواهد شد و ارز آوری این محصول تقریبا با ارز آوری صادرات  نفت در طول سال برابری خواهد داشت و از این راه وابستگی به نفت را در سال های آینده بطور چشمگیری کاهش خواهد داد و نقش بسزایی در متحول شدن اقتصاد ملی ايفا كردو می توان نتیجه گرفت: که ارزش جنگل های بنه به مراتب بیش از جنگل های شمالی خواهد بود و در این زمینه  می بایستی نکاتی را نیز بطور جدی مدنظر قرار داد که عبارتند از:

الف- توجه و مراقبت های ویژه نظیر هرس ، سم پاشی ، کودهی ، آبیاری ( با استفاده از هرز ابها ) به منظور تولید بالاتر  با کیفیت مناسب

ب-  حذف دام از جنگل های بنه به منظور تجدید حیات درختان بنه و نیز توجه  و اهتمام به مراقبت و حفاظت از این جنگل ها

ج-  آموزش و ترویج اهالی به این امر خصوصاً توجه روستائیان  و دامداران به ارزش اقتصادی این محصول

د- توجه به عملیات احیا، زاد آوری طبیعی و مراقبت های ویژه به منظور جایگزینی

ه-  هدایت طرح های مدیریت منابع  طبیعی به سمت تغییر گونه های بنه به پسته اهلی