محیط زیست  

تيره Oleaceae

این تیره شامل گياهان چوبي درختی و درختچه ای و یا بالا رونده و پیچنده و گاهی کم وبیش بوته ای است . در این تیره هیچ گونه علفی وجود ندارد. برگها ساده یا سه برگچه ای و یا تک شانه ای بسته بوده فاقد گوشوارک می باشد. فیلوتاکسی گیاهان این تیره متقابل و ندرتا متناوب است .

 گلها منظم ، پیوسته کاسبرگ و پیوسته گلبرگ و چهار پر بوده هر گل معمولا دارای دو پرچم و یا بیشتر و دو برچه می باشد . تخمدان دو خانه اي و دارای يك خامه است . گرده افشاني عموماً بوسيله حشرات انجام مي گيرد . دانه آلبومن دار و ميوه در جنسهاي مختلف داراي اشكال مختلف است . تيره زيتون داراي 20 جنس و بیش از 400 گونه است.

مهمترین  جنس ها ی این تیره : جنس یاسمن Jasminum داراي 300 گونه ،زیتون Olea داراي 20 گونه ، زبان گنجشک Fraxinus داراي 70 گونه ، یاس خوشه ای Syringa داراي 30 گونه و برگ نو Ligustrum داراي 40 تا 50 گونه است .

ويژگيهاي گياهشناسي جنس Olea :

درختاني با برگهاي پايا و كامل به رنگ سبز مايل به خاكستري و متقابل هستند گلها در اين جنس نرماده ، چهار پر داراي كاسه پيوسته با دندانه كوتاه است . جام داراي گلبرگهاي تقريباً آزاد مي باشد . پرچمها 2 عدد ميوه شفت و تحم مرغي شكل داراي هسته اي استخواني و ميان بري سرشار از مواد روغني است .

گونه هاي موجود در جنس Olea  :

اين جنس در ايران 3 گونه دارد كه در مناطق نيمه مرطوب و نميه خشك نواحي شمال كشور مثلاً در رستم آباد – رودبار – منجيل – حسن آباد چالوس و در شمال شرقي حوالي گرگان – ارتفاعات بهشهر و نواحي جنوبي در مناطق جنگلي بين اسفند و سيرجان و بين بلوچستان و جيرفت مي رويند . این گون ها عبارتند از :

Olea aucheri  ,    Olea europaea  ,  Olea ferruginea

معرفي گونه ها :

گونه Olea aucheri :

اين درخت در جنوب ايران – استان كرمان و جنگلهاي بين اسفندقه در سيرجان در 2500 – 2000 متر ارتفاع ودر ايرانشهر و نيز از جبل اخضر در مسقط نامبرده شده است . درختچه يا درختي كوچك است تنه آن به هم پيچيده و شاخه دار مي باشد . ارتفاع آن در حدود سه متر و برگهايش چرمي است و روي آن سبز تيره براق و پشت آن نقره اي و كمي طلائي رنگ است حاشيه برگ آن قطور مسطح است و هيچگاه پيچيده نشده ، پهنك ان در شاخه هاي كوتاه نيزه اي شكل و ابعاد آن  45 در18 ميلي متر مي باشد  در صورتيكه در انشعابات اصلي باريك تر نيزه اي كشيده ، باريك و موكرونه بطول يك ميلي متر و بيشتر پهناي آن در وسط پهنك است . دمبرگ آن كوتاه است و 3-7 ميلي  متر طول دارد  رگبرگ آن از پشت به نحوي نمايان است  گل آذين آن محوري و كوتاه ، در حدود 15 ميلي متر و ميان گره هاي گل آذين آن كوتاه است

ميوه آن ناصاف و سياه رنگ است و داراي ميان گوشتي نازكي است شكل آن و اژ تخم مرغي بطول 6-8 ميلي متر است نام محلي آن در استان كرمان زيتون است .

گونه Olea europaea :

اين درخت زيتون خوراكي مي باشد و در نواحي مديترانه مي رويد و در مناطق نيمه مرطوب و نيمه خشك ايران ديده مي شود و در شمال كشور جائي كه جنگلهاي زربين وجود دارد با آن همراه است . در رستم آباد و رودبار ومنجيل كاشته مي شود و از بهشهر تا راميان و سه راه آزاد شهر نيز بيشه هاي متروكه از سابق كاشته شده است برروي اولين دامنه هاي ميان بند ديده مي شده  که بر اثر توسعه این شهر بيشه هاي آن دراین ناحيه از بين رفته است  . در دره حسن آباد چالوس نيز نمونه كهن سالي از اين درخت ديده مي شود . زيتون داراي قامتي با ارتفاع 15 متر و قطر بيش از 1 متر است .

برگهاي آن متقابل – چرمي – كشيده و نيزه ايست و پهناي برگ معمولاً در سمت انتهاي آن است .

نوك برگ كند و حاشيه آن پيچيده است روي برگ سبز تيره با خالهاي سفيد و پشت آن نقره اي فام يا متمايل به زردي است و هيچ گاه سرخ رنگ به نظر نمي رسد . گلهاي آن سفيد و ميوه آن شفت بيضي شكل است . برون چوب زيتون سفيد و درون چوب آن شكري و زرد با رگه هاي قهوه اي است و به واسطه صيقل پذيري مورد توجه صنايع دستي و ظريفه ا ست .

زيتون با بذر و قلمه از جست ها و يا حتي با كاشت يك قطعه چوب  پوست دار تكثير مي شود و ارقام مختلف آن با پيوند ازدياد مي یابد .

بعضي اصل اين درخت را از ايتاليا مي دانند و معتقدند كه از آن منطقه به سوريه و ایران انتشار يافته است برخي ديگر تصور مي نمايند كه موطن زيتون ايران مركزي و بلوچستان بوده است و از اين نقاط يا بدست انسان و يا بوسيلة پرندگان به نقاط دیگر منتشر شده است .

نام عمومي اين درخت در تمام نقاط زيتون است ولي در سپيد دشت لرستان آن را كلكم مي نامند در آزاد شهر و گرگان نيز اين درخت را چوب سيد مي گويند چوب آن در رشت بمصرف خراطي و تهيه ادوات محتلف مي رسد . نامهاي آن غتم و اتم است و صمغي كه از آن بدست مي آيد سطركا گفته مي شود .

از ميوه زيتون روغن زيتون تهيه مي شود كه بيشتر تركيب آن اسيداولئيك است روغن زيتون در تغذيه مصرف شده و اثر نرم كننده ملين و خلط آور دارد برگ زيتون داراي اثر كم كننده فشار خون است .

اين درخت روشنايي پسند است و به فراواني جست مي دهد .

چوب زيتون سبز رنگ و داراي اليافي فشرده و همگن است خوب رنده مي شود و در هنرهاي زيبا مصرف مي شود . هيزم و زغال آن بسيار خوب است .

گونه Olea ferruginea:

اين گونه در بلوچستان در ايرانشهر و كوه بم پشت در  1350 متر ارتفاع نام برده شده  و شايد در جيرفت نيز وجود داشته باشد و تا افغانستان و پاكستان امتداد مي يابد .

گونه یاد شده شباهت زيادي به زيتون معمولي دارد با این تفاوت که  برگهايش بزرگتر و پشت برگ قرمز رنگ است اختلاف آن نيز با گونه ديگر كه از جنوب نامبرده شده بواسطه دارا بودن برگهاي بلندتر و نازكتر و با حاشيه پيچده با پشت سرخ رنگ است و گل آذين آن هم داراي ميان گره هاي بلندتر مي باشد . گلهايش سفيد و شفت آن داراي 8 ميلي متر طو ل و 5 ميلي متر قطر است .

ياس و ياسمن jasminum:

مشخصات گياه شناسي:

درختچه هايي با برگهاي متناوب تك شانه اي واجد 3 تا 7 برگچه هستند. جام گل داراي لوله اي استوانه اي بسيار دراز و پهنكي مسطح با لبه هاي مورب است . ميوه سته، دو قسمتي داراي 2 خانه و يك دانه است . اين جنس در ايران 7 گونه دارد كه در بلوچستان ، جنگل هاي « ميان بند» (واقع در بين مرتع و جنگل) شمال آذربايجان ، حوالي تهران ، جنگل هاي ارتفاعات البرز نزديك چالوس و مازندران مي رويند.

نام علمي جنس ياسمن از نام فارسي آن اقتباس شده است واين نام گونه هاي مختلفي از آن مي باشد نامهايي كه در كتب فارسي به آن اشاره نموده اند ياسمن و ياسمين مي باشد و همچنين نامهاي ياسمون و گل هاشم را نيز براي آن ذكر كرده اند. نام عربي آن ظيان است.

 گونه های مهم:

1-ياسمن زرد: jasminum fruticans

پاسمن زرد بومي نواحي مديترانه است و در اغلب جنگل هاي شمال ايرا ن دیده میشودودرارتفاعات متوسط، در دره هاي هراز، و چالوس و رودبار و لوشان و ارسباران دیده مي شود و حتي در كتل تك چنار در خراسان ر دربند تهران نيز ديده مي شود و تا 2000 تر از سطح دريا بالا مي رود . درختچه اي است هميشه سبز كه شاخه هاي خزنده و كماني آن نسبتاً سخت است .گلها زود رس وقبل ازظهور برگها باز میشود گلها زنگوله ای بزرگ ودر رویشاخه های دو یا چند ساله ظا هر میشونددرفصل تابستان درختچه مجموعه ایست از شاخه هاو برگهای سبز تیره برگهاي متناوب آن غالباً داراي سه برگچه كوچك و يا گاهي ساده است . برگچه ها واژه نيزه اي يا تخم مرغي به طول 2-1 سانتي متر و به رنگ سبز تيره است.گل آذين آن گرزن انتهايي با 5-2گل مي باشد . كاسه گل داراي 5-4كاسبرگ و جام قيفي شكل آن زرد رنگ و داراي 2-1 سانتي متر طول است و در اواخر ارديبهشت ماه باز مي شود . ميوه آن سته سياه رنگ است و در پاييز مي رسد .واریته های مختلف ان در کلیه خاکها . غیر خاکهای خیلی سخت به عمل می اید نام آن در جنگل هاي شمال ياس زرد و ياسمن زرد مي باشد و در ارسباران شوران ناميده مي شود و نام عربي آن طيان و ياسمن اسبر مي باشد .ازدیاد ان از طریق بذر .قلمهوخوابانیدن شاخه صورت می گیرد.قلمه را در اواسط بهار میکارند و بعد از سه الی چهار هفته انرا باز کاشت میکنند.

2-یاسمن چمپا jasminum grandiflorum::

یاسمن چمپا بومی هند و نواحی هیما لیا است.دارای برگهای متناوب شانه ای با پنج جفت برگچهاست گاهی برگچه ها تخم مرغی نوک تیز و گاهی کشیده است . گل اذین ان گرزن انتهاءی یا جانبی است وکاسه ان دارای پنج دندانه کوتاه و جام ان زرد به طول  25_10 mm است.گلهای ان درشت سفید و بسیار معطر است .برگهای ان تقریبا مرکب شانه ای است.در باغها کشت می شود.در نقاط سرد سیر نیز باید از سرما حفظ شود. نام ان در بین باغبانان یاس چمپا یا  یاسمن چمپا می باشد.

3-ياسمن زمستاني Jasminum nudiflorum:

ياسمن زمستاني بومي چین و به سرما بردبار است . گل هاي زرد آن قبل از باز شدن برگ در ماههاي آخر زمستان شكفته مي شود و با رنگ زرد طلايي خود وسيله تزئين باغها و منازل مي گردد . شاخه هاي آن مي خوابد و در اين صورت براي سرسبز كردن پايين پر گلا و آلاچيق و اطراف ساختمان مصرف مي شود .

4-ياسمن سفيد Jasminum officcinale:

ياسمن سفيد در سواحل مديترانه و قفقاز تا هيماليا انتشار دارد . در جنگل هاي جلگه اي و مينا بند شمال ايران مي رويد و از درختان  مختلف جنگلي بالا مي رود . حداقل ارتفاع آن از سطح دريا سواحل جلگه اي نوشهر و حداكثر ارتفاع آن جنگل هاي نور در 750 متر ارتفاع مي باشد . در اين جنگل ها گاهي ساقه ياسمن مانند طنابي به دور درختان جنگلي مي پيچد و آنها را تحت فشار قرار مي دهد و از رشد باز مي دارد . برگ هاي متقابل ان داراي 7-3 برگچه تخم مرغي نيزه اي كشيده است .

گل آذين آن گرزن دو سويه انتهايي است و دندانه هاي كاسبرگ آن باريك و نخ مانند است .گل هاي سفيد و معطر ان در خرداد ماه شكفته مي شود و عطر مطبوع و دلپذيري در هوا پراكنده مي سازد.

5-یاسمن زرد گل درشت jasminum primulinum:

اين گونه بومي ايالت يون تان چين است و شباهت زيادي به ياسمن زمستاني دارد . ولي برگهايش پهن و گل هاي آن درشت تر و گاهي پر پر مي باشد و شكفتن گل معمولاً با باز شدن برگ همراه است .این گیاه درخت چه ای است بالا رونده که ان را می تئان به عنوان پیچک پرورش داد.این گونه تا ارتفاع 4.5 متری بالا می رود شاخه های ان قوسی شکل وچهار طرفه می باشد برگهای ان همیشه سبز و سه برگچه ای می باشد برگچه های براق ان به طول 2.5 تا 7.5 سانتی متر می باشد گلهای ان دارای بوی بسیار کمی ومنفرد می باشد گلهای این گیاه از زمستان تا بهار به فراوانی ظاهر می شودو معمو لا با باز شدن برگها همراه می باشد این گیاه

در شمال ايران در هواي آزاد دوام مي كند ولي در مناطق سردسير در فصل زمستان كم و بيش بايد در گلخانه حفظ شود .این گیاه نسبت به خشکی مقاوم است.شاخه های بریده شده ان دوام زیادی دارد.این گیاه از طریق قلمه یا ساقه های هواءی در نیم سایه تکثیرمیشودونام قدیم ان jasminum  primulinum

6-رازقي Jasminum Sambac:

رازقي بومي نواحي آسياي حاره است و درختچه كم و بيش آهك گريز است معهذا به آهك زمين در شرايط معيني بردباري نشان مي دهد . در ختچه اي است با گل هاي پرپر و بسيار معطر و در جنوب كشور در هواي آزاد كشت مي شود و در مناطق سردسير در زمستان بايد از سرما محفوظ گردد. نام فارسي آن رازقي و گل رازقي است و در عراق فل و راسقي ناميده مي شود .و در صنعت عطر رازقی را ازطریق خیساندن ان گلبرگها درات نفت بدست می اورند.

7-ياس رازقي Jasminum sambac trifoliate:

ياس رازقي مانند رازقي درختچه اي است آهك گريز و بالا رونده با گل هاي درشت سفيد و بسيار معطر بومي هند است و به سرما نابردبار مي باشد و در اين صورت زمستان در نقاط گرم و گلخانه بايد حفظ شود و در سواحل درياي خزر در هواي آزاد كاشته مي شود . نام فارسي آن ياس رازقي است و در تيس ياس ناميده مي شود .

 برگ نو Ligustrum  vulgarl   :

برگ نو درختچه اي است از خانوادة زيتون oleasaeکه در ارسباران به نام     « قره دون -كوردوته » و در آستارا « مندارچه » ناميده مي شود

برگ نو درختچه اي است داراي شاخه هاي متعدد به وضع قائم ، برگهاي آن بيضوي نوك تيز يا نيزه اي ساده وفیلوتاکسی ان متقابل و حاشیه برگ ان گوه ای که قاعده برگ ان گوه ای و پهنک فاقد کرک است ودر پای هر برگ یک جوانه دیده می شود  . برگ ان  طول 6-3 و عرض 3-1 سانتي متر كه در همة فصول سبز بنظر مي رسد زيرا هميشه قسمتي از برگهاي آن در موقع زمستان بر روي شاخه ها باقي   مي ماند و چون در اين فصل ، رنگ مايل به قرمز نيز پيدا مي كند از اين جهت    منظره اي زيبا به درخت مي دهد گل هاي آن سفيد ، معطر و مجتمع به صورت  خوشه هاي متعدد و پر گل و ميوه اي سته ، كروي به بزرگي 8-5 ميلمتر ، گوشتي و با يك هسته و به رنگ سياه مي باشد كه مورد علاقة پرندگان ميوه خوار است .

برگ نو داراي گونه هاي چندي است . همة آنها تقريباً هميشه سبز و داراي برگهاي دائم است و براي تهية پرچين و تزئين باغچه بكار مي رود اندكس كيو اين نباتات را از تيرة چتري umbell ferae دانسته است و حال آنكه از لحاظ سيستماتيك بين اين درختان و نباتات چتري اختلاف زيادي است و در بين گياهان چتري بندرت درختچه ديده مي شود

برگ نو داراي گلهاي معطر و ميوة آن در زمستان سياه مي ماند

فصل گل آن در تابستان است رنگ برگ آن سبز و داراي گل سفيد ، ميوة سفيد و ارتفاع آن حداكثر تا 5 متر است از خانوادة oleaceae است تعدادي از گونه هاي آن هميشه سبز و برخي نيمه هميشه سبز يا خزان شونده هستند . این گیاه کم توقع و بی نیاز که خشکی وشرایط نامساعد خاکرا به خوبی تحمل می کند مقاومت ان به زمستان کم و در صورت بروز سرمای سخت کلیه شاخه های را از نزدیک به سطح زمین قطع میکنند

توسط بذر آنرا مي توان تكثير نمود بذر را جمع آوري مي نمايند و مي گذارند تا قدري پوسيده شود گوشت روي ميوه را به وسيلة آب شستشو مي كنند و بعد بذر را ذخيره مي كنند و سپس آنرا دراسفندمي كارند توسط قلمه و پيوند آنرا مي توان ازدياد نمود ، رشد آن به برگ و هواي آفتابي احتياج دارد .

گل و ميوه و برگ و پوست آن مورد استفاده است برگ گلهاي اين درخت اثر قابض ملايم دارد و جوشاندة آن به صورت غرغره در رفع ورم لوزه ، درد گلو ، ورم لثه ها ، ورم محاط دهان ، آفت و جوش هاي ناشي از كمبود ويتامين ث ، سستي و افتادگي زبان كوچك اثر مفيد دارد . جوشانده پوست آن اثر تب بر دارد از ميوه اش به عنوان مسهل استفاده مي شود . این گیاه باعث مسمومیت حیوان و بچه هایمیگردد عمده ترین نشانه های مسمومیت ان ورم معده و روده است.

گونه هاي معروف آن عبارتند از :

برگ نو برگ درشت ligustrum latifoltum :

اين درخت كوچك بومي زلاند جديد مي باشد برگهايش درشت ، براق تيره رنگ و دائمي است و در باغهاي كشور كاشته مي شود .

برگ نومعمولي ligustrum  ouali  folium  :

اين درختچه از ژاپن است برگهاي آن بيضي شكل و 7-3 سانتي متر طول دارد و در باغها به عنوان درخت سبز و تهية پرچين كاشته مي شود و داراي واريته هاي چندي است .

داراي برگهاي نيمه دائمي است ليكن در همة فصول سبز به نظر مي رسد زيرا هميشه قسمتي از برگهاي آن در زمستان بر روي شاخه ها باقي مي ماند و چون در اين فصل رنگ مايل به قرمز پيدا مي كند از اين جهت منظرة زيبا به گياه مي بخشد اين گياه داراي شاخه هاي متعدد به وضع قائم و برگهاي بيضوي منتهي به نوك باريك است گلهاي آن سفيد ، معطر و مجتمع به صورت خوشه هاي متعدد پر گل و ميوه هاي تقريباً كروي و به بزرگي 5 تا 8 ميليمتر است بيشتر مردم از گل دهي اين درختچه اطلاع ندارند زيرا انجام هرس هاي ايجاد فورم مانع ظهور گل آن مي گردد اين گياه معمولاً به عنوان حصار مورد استفاده قرار مي گيرد و به طور معمول هر سال 3 بار عرس غورماسيون روي آن انجام مي گيرد گياهي است كم توقع و بي نياز كه خشكي و شرايط نامساعد خاك را بخوبي تحمل مي نمايد مقاومت اين گياه نسبت به زمستان كم است از اين جهت در صورت بروز سرماي سخت بهتر است كليه شاخه ها را از نزديكي سطح زمين قطع نمود تكثير آن به وسيلة بذر ، قلمة پيوند صورت مي گيرد .

مندارچه ligustrum vulgur :

اين درختچه بومي اروپا مي باشد و در سواحل درياي خزر بر روي شنهاي ساحلي محمود آباد و ساحل آستارا و طوالش مي رويد و حتي تا جنگلهاي ارسباران پيش مي رود برگهاي آن نيزه اي ، تخم مرغي و يا كشيده است و 6-3 سانتي متر طول 2-1 سانتي متر عرض دارد دم برگ آن كوتاه و گل آذين آن خوشه اي انتهايي است گلهايش سفيد و ميوة آن شفت سياه رنگ است نام آن در بين باغبانان برگ نو است همچنین این گیاه در نقاطی که دور از دسترس بچه ها و حیوانات  گیاه خوار می با شد به عنوان  حصار یا پرچین استفاده می شود.

در حفاظت خاک نیز مهند سین از ان به عنوان پوششی جهت جلوگیری از چرای دامها در منا طقی که نیاز به جلو گیری از ورود دام دارند  استفاده می کنند.