تيره ي خرمالو

 

تيره ي خرمالو يا  ابنوس (ابه ناسه ) Ebenaceae :

درختاني داراي برگهاي ساده و منفرد با گلهايي عموما تك جنس هستند . تخمدان آنها چند خانه اي و داراي ديواره بندي كامل است و در هر خانه ي آن يك يا دو تخمك وجود دارد . خانه متعدد و داراي آلبومن شاخي است

 اين تيره داراي  6 جنس و 300 تا 400 گونه است كه بيشترين آن ها در مناطق بين گرمسيري و خاور دور انتشار دارند. چوب آنها غالبا بسيار سخت و مقاوم است . مثلا چوب آبنوس را از گونه هاي مختلف خرمالو (Diospyros)  به نامهاي D.ebenum  و D. melanoxylon   و گونه هاي ديگر تهيه ميكنند . گلها در اين گياهان تك جنس يا چند پايه (پلي گام ) ويا دو پايه اند . كاسه ي گل پيوسته كاسبرگ و جام نيز هميشه پيوسته است . گلبرگها  فاقد زايده ي زبانكي و نافه معمولا  شامل 2 چرخه ي مستقر روي  لوله ي جام است در برخي از جنسها يك چرخه از پرچمهاي نافه ازبين ميرود  ودر  بعضي از آنها نيز  پرچمها به علت انشعاب تكثير پيدا نمي كنند . مادگي ايزومر شامل 4 يا 5 برچه به صورت تخمداني زبرين  يا خانه هاي متعدد است .  تمكن محوري و هر خانه ي تخمدان ابتدا محتوي دو تخمك است . ولي بعدا در اثر ايجاد برآمدگي در خانه ها , هر خانه ي آن به دو خانه ي كوچكتر كه هر يك محتوي تقسيم ميشود . تخمدان در راس به چندين خانه ي آزاد و مستقل  منتهي ميشود . ميوه سته و گاهي مانند خرمالوي معمولي Diospyros  kaki   به بزرگي يك سيب يا نارنج و به رنگ نارنجي است . ميوه خوراكي و در زير شامل طوقه اي از كاسبرگهاي پايا ست . درخت خرمالو كه در ايران درخت مشهوري است دراصل بومي چين و ژاپن است.  اين درخت از گذشته اي نسبتا دور وارد ايران شده و امروزه در بيشتر نقاط  كاشته و تكثير ميشوند خرمالو در ايران داراي واريته هاي مختلف است . در برخي از واريته ها ميوه كاملا كروي و در برخي ديگر نسبتا كشيده است . بخش گوشتدار ميوه محتوي مقدار زيادي مواد قندي , تانن و ويتامين است . در برخي از واريته ها ي پرورش يافته , ميوه فاقد تانن است . دانه داراي آلبومن شاخي و گياه فاقد لوله هاي شيرابه دار است .

 

تقسيمات تيره ي خرمالو به جنسها و گروههاي آن :

 

چنانچه در ابتداي اين شرح اشاره شد تيره ي ابناسه در رويشهاي طبيعي  ايران   فقط داراي يك جنس به نام Diospyros با 2  گونه است .                  

نام علمي جنس خرمندي يا همان Diospyros را بعضي اززبان شناسان از دو واژه ي يوناني   joves  به معناي خوراكي و pyros  به معناي دانه و به علت ماكول بودن ميوه ي  آن ميدانند   . در صورتي كه برخي ديگر آنرا از دو واژه ي dios بمعناي آلهي و puros  به معناي گندم دانسته وآنرا   مائده ي آسماني گفته اند

جنس خرمالو درخت يا درختچه هايي با برگهاي متناوب , كامل و چرمي و نسبتا ضخيم است . گلهاي آنها دو پايه , داراي كاسه اي با 4 تا6 لبه و جامي لوله اي يا زنگ مانند با 4 تا 6 لبه است . تعداد پرچمها از 8 تا 50 عدد متغير است و غالبا 16 عدد است . تخمدان داراي 8تا 12 خانه است و در گلهاي نر به علت عدم رشد از بين ميرود . خانه ها 2 تا 4 عددند و كم و بيش 2 پايه به هم پيوسته اند . ميوه سته ي  كروي و داراي  4 تا8 خانه است . دانه پهن دراز , با سطح پشتي محدب و در طرفين فشرده است .

مهمترين گونه هاي اين جنس يعني جنس خرمالو :

كلو Diospyros   lotus   :

درختچه اي به ارتفاع 5 تا 10 متر داراي برگهاي بيضوي دراز و نوك تيز به طول 5/7 تا15 وبه عرض 4تا6 سانتيمتر است . گلهاي نر آن كوچك , مجتمع و به تعداد 2 تا3 تائي و گلهاي ماده ي آن درشت تر از گلهاي نر ميباشد . ميوه اي كوچك , بيضوي , به طول 2 سانتيمتر و به رنگ ارغواني تيره پس از رسيدن در مي آيد .

گلهايش  فرد و ميوه آن شفت است .   گرد و به درشتي فندق است . وداراي 2تا3 دانه ي صاف و درشت است . روي برگهاي آن سبز تيره و پشت آن روشن است .

نامهاي محلي اين درخت عبارتست از :

امبرو (در آستارا و طالش) , اربا , اربه (در گيلان ) , خرما (رامسر ) , خرمندي و خرمندي (در مازندران ) , انجير خرما ( در راميان ) , اندي خرما , اينده خرما و اندو خرما (در گرگان ) . همچنين در نواحي نور و كجور و آمل بدرختان نر و ماده اين درخت اسامي خاصي اطلاق ميشود . درخت نر آنرا در اين نقاط  كلهو و كهلو ودرخت ماده آنرا خرمني مينامند .

 درخت كلهو  بومي جنگلهاي آسياي معتد له و چين  مي باشد و  در شمال كشور از قسمتهاي ساحلي درياي خزر  تا ارتفاع 1100 متر از سطح دريا و از آستارا تاراميان گرگان ديده ميشود و چون با بذر بسهولت تكثير ميشود و در جوامع جنگلي شمال ظاهر مي شود .

محل رويش:

گرگان , بندر گز , جنگل گلستان , زيادت , مازندران : كره زنگ در 5 كيلومتر جنوب شرقي بابل , بين عباس آباد و قاسم شهر در 400 متري پل سفيد در دره يتالار , پير تاش بين شهسوار و چالوس . گيلان 25 كيلومتري جنوب شرقي هشت پر , بين رشت و لاهيجان   كهرم . راه اسالم به خلخال . بين فومن و امامزاده ابراهيم . آذربايجان : نواحي كوهستاني آستارا و آسبين . همچنين در نواحي مختلف آسيا و مانند ايران ,  چين , هند و همچنين بعضي مناطق جنوب اروپا پراكنده است .

چوب آن سخت است و براي تهيه ماسوره ي نساجي از آن استفاده مي شود و چنانچه از رطوبت وباران محفوظ ماند براي پوشش ساختمانها و منازل روستايي مصرف ميشود . در شمال نيز براي تهيه هلا (سرچوب ساختمان ) و يا تخته هاي زير شيرواني  مصرف ميشود .

درخت خرمالو Diospyros     kaki :

درخت خرمالو , درختي زيبا داراي برگهاي پهن و ميوه ي درشت و قرمز رنگ است . غالبا فاقد دانه و داراي ميانبر گوشتدار و برنگ قرمز با طعمي شيرين ملايم و مطبوع است . ميوه اش اثر قابض و مقوي دارد . نامهاي عربي آن لوتس و كاكي است 

اين درخت از لحاظ شكل ميوه داراي واريته هاي چندي است . يكي از واريته هاي آن در باغ خليلي شيراز وجود دارد . ميوه هاي نارس آن ماكول و فاقد تانن ميباشند . در اينصورت ميتوان ميوه ي آنرا مانند سيب پوست گرفت و به مصرف رساند .

درخت خرمالو بومي چين و ژاپن است و از گذشته به ايران راه يافته است و در نقاط مختلف كشور بخوبي مي رويد  و بوسيله پيوند بر روي درخت كلهو تكثير مي شود . ميوه هاي آن در ايران معمولا فاقد هسته است ولي در سواحل درياي خزر بواسطه ي وجود درخت كلهو تلقيح شده و گاهي هسته دار مي شود .

خواص درماني : اين گياه اثر قابض دارد . از اين گياه و از انواعي ديگر , متعلق به تيره هاي مختلف گياهي ,نوعي هيدرو كربن به نام فيتوفلوئن  phytofluene و به وزن مولكولي 94/548 استخراج شده است . اين ماده به فرمول C4 H6در بسياري از گياهان و بافتهاي عاري از كلروفيل آكنها كه پيگمانهاي كارو تنوئيد داشته باشند بمقادير زياد يافت ميشود و از خرمالوو گياهان متعددي ديگر استخراج ميشود (مثل گوجه فرنگي ). فيتو فلوئن , حالت روغن , چسبنده و رنگ نارنجي روشن دارد . براثر برودت انجماد يافته و به صورت توده اي شيشه اي و آمرف دارد بدون داشتن تبلور در مي ايد .

در كم خوني هاي مقاوم نسبت به درمان ناشي از ساخته نشدن گلبولهاي قرمز مورد استفاده قرار مي گيرد .  

كلهو ي ژاپنی     Diospyros   virginiana:

كه در باغ كشاورزي كرج وجود دارد . كلهوي ژاپني نام دارد وداراي تانن فراوان و اثر قابض است . اين گياه در سال 1315 وارد ايران شده است . ميوه ي آن كوچك است و مورد توجه زياد نيست .

از آن جهت رفع اسهال به عمل مي آيد .غرغره ي دم كرده ي ميوه ي نارس اين درخت گلو را درمان مي كند

اين گياه بيشتر در نواحي مازندران كاشته مي شود .

گونه ي ديگر آن  Diospyros  tementosa كه ديوسپيروس تو مانتوزا  است  كه درختاني با قد متوسط هستند و در بلو چستان به نام محلي تاميرو ناميده مي شوند

ميوه ي گياهان اين جنس داراي اثر قابض و باد شكن و بركهاي آن اثر مدر دارد . براي گلهاي خشك شده ي آن اثر تحريك جنسي قائلند .