دریاچه‌ها فرورفتگی وسیعی در سطح زمین هستند که آب را در خود نگه می‌دارند . این فرو رفتگی‌ها را « آبگیر » می نامند .

دریاچه‌ها در اثر جریان آب به داخل مناطق پست پدید می‌آیند . آب دریاچه‌ها عمدتاً از ریزش باران و ذوب شدن برف تولید می‌شود . آب از طریق جویها، تهرها، رودخانه‌ها، چشمه‌ها و سایر آبهای جاری در سطح زمین وارد حوضهٔ دریاچه‌ها می‌شود . این حوضه‌ها به اشکال مختلف بوجود آمده اند . بسیاری از دریاچه‌ها در نتیجهٔ جا به جا شدن یا تغییر شکل آرام پوستهٔ زمین پدید آمده اند . دریاچهٔ سوپرریور، واقع در آمریکای شمالی، مثال خوبی در این زمینه است .

گاهی اوقات آتشفشان‌ها سبب پیدایش دریاچه‌ها می‌شوند . هنگامی که گدازه‌ها جاری می‌شوند در سر راه خود ممکن است انتهای دره‌ای را مسدود کنند، و به این ترتیب حوضهٔ دریاچه پدید می‌آید . بعضی مواقع نیز دهانهٔ یک آتشفشان خاموش پر از آب می‌شود و تشکیل دریاچه می‌دهد، مانند دریاچهٔ کراتر واقع در اورگون .

بسیاری از دریاچه‌ها بر اثر فرسایش یخچالها پدید آمده اند . تمام دریاچه‌های بزرگ، بجز دریاچهٔ سوپرریور و دریاچهٔ وینیپنگ در کانادا، نمونه‌های خوبی در این زمینه هستند .

در طول بعضی از مناطق ساحلی، گاه امواج و جریانهای ساحلی، مصب آب را مسدود می‌کنند و از خلیج‌های بزرگ و کوچک، دریاچه‌هایی پدید می‌آورند . گاه نیز جریان اصلی یک رودخانه، بر اثر طغیان، با رسوب گذاری لای ( لجن و خاک )، جلگه ی سیلابی می سازد و هنگامی که شاخابه‌های دره‌ها طغیان می‌کنند، دریاچه‌ای شکل می‌گیرد .

در مکانهایی که سنگ آهک در زیر لایهٔ خاک قرار داشته باشد، آبهای سطح زمین سنگ آهک را حل می‌کند و با خود می‌برد و در نتیجه، گودالهای بزرگی را به وجود می‌آورد . این گودالها حوضه‌های دریاچه‌ای را می سازند . در فلوریدا بسیاری از این نوع دریاچه‌ها وجود دارد .

دریاچه‌ها به طور مصنوعی نیز ساخته می‌شوند . هنگامی که در مسیر یک رودخانه سدی احداث می‌شود، جلوی جریان آب را می‌گیرد . تشکیل دریاچه می‌دهد . دریاچهٔ مید هنگامی تشکیل شد که سد هوور بر روی رودخانهٔ کلورادو بسته شد .

رسوبات دریاچه‌ای

رسوبات دریاچه‌ای منشا متفاوتی دارد که عمده‌ترین آنها سه گروه آواری ، شیمیایی ، و بیولوژیکی طبقه‌بندی می‌شود. مهمترین رسوبات دریاچه‌ای عبارتند از :

رسوبات کلاستیک دریاچه‌ای

این نوع رسوبات که شامل قطعه سنگ‌ها ، شن ، ماسه و رس می‌باشند به طور دائم از طریق رودخانه‌ها وارد دریاچه‌ها شده و ته نشست می‌گردند. قسمت اعظم مواد آواری وارد شده بوسیله رودخانه در مصب آنها ته نشین می‌شود و فقط مواد رسی که دانه ریزترند در فاصله دورتر و در نقاط عمیق‌تر دریاچه‌ها رسوب می‌کنند. رسوباتی که در مصب رودخانه‌ها ته نشین می‌شوند باعث تشکیل دلتا می‌گردند.

رسوبات آهکی دریاچه‌ای

رسوبات آهکی دریاچه‌ها دارای اهمیت چندانی نیستند و در اثر جمع شدن پوسته آهکی صدف‌ها ، جلبک‌های آهکی و سایر موجودات که دارای پوسته آهکی می‌باشند تشکیل می‌شود. این رسوبات همچنین در اثر ته‌نشین شدن کربنات کلسیم موجود در آب دریاچه‌ها نیز بوجود می‌آیند.

رسوبات آهکی که در نزدیکی ساحل تشکیل می‌شوند گل آهکی (Mud cul careous) نامیده می‌شوند. ضخامت آهک‌ها ممکن است تا چندین متر هم برسد که در حدود 90 تا 95% حاوی کربنات کلسیم می‌باشد. در نواحی نیمه‌خشک قسمت عمده رسوبات عمیق دریاچه را کربنات کلسیم تشکیل می‌دهد که به صورت طبقات ضخیم آهک ااولیتیک دیده می‌شود.

رسوبات آهن‌دار دریاچه‌ای

در برخی مناطق که مقدار زیادی آهن به دریاچه‌ها حمل می‌گردد، آهن حمل شده در دریاچه‌ها رسوب کرده و تشکیل کانی‌های آهن‌دار را می‌دهد.

رسوبات آلی دریاچه‌ای

گیاهان و جانورانی که در دریاچه‌ها زندگی می‌کنند رسوبات قابل توجهی را تشکیل می‌دهند. به طور کلی برای تشکیل این نوع رسوبات در نوع دریاچه لازم است. اول آنهایی که از نظر مواد غذایی فقیر هستند، لذا موجودات کمی در این نوع دریاچه‌ها زندگی می‌کنند. دوم دریاچه‌هایی که به علت وجود مواد غذایی کافی مثل فسفر و نیتروژن به مقدار زیادی واجد پلانکتونها و دیاتوم‌ها می‌باشند.

در کف این دریاچه‌ها نوعی لجن قهوه‌ای و یا تیره جمع می‌شود که منشا گیاهی و یا جانوری دارد. گاهی اوقات این لجن همراه با مواد رسی نیز می‌باشد. به این لجن Sapropel (ساپروپل) می‌گویند.

رسوبات نمکی دریاچه‌ای

اگر در اثر تبخیر مواد محلول دریاچه‌ها به حد اشباع برسند مقداری از آنها رسوب می‌کنند. از جمله این رسوبات می‌توان نمک طعام (NaCl) ، سولفات سدیم آبدار و کربنات سدیم آبدار را نام برد. میزان این نوع نمک‌ها در دریاچه‌هایی که در نواحی گرم و خشک قرار دارند زیاد می‌باشد زیرا در این دریاچه‌ها میزان تبخیر بسیار بالا است و تبخیر بیش از حد باعث افزایش غلظت نمک‌های موجود می‌شود.

دریاچه آتشفشانی

آتشفشان سبلان در مشرق تبریز و شمال غربی اردبیل واقع است. ارتفاع آن از سطح دریا 4800 متر و گدازه‌های آن سطحی معادل 1200 کیلومتر را اشغال نموده‌اند و به علت فروریختگی و ریزش متعدد (کالدرا) به شدت قطعه قطعه است. سبلان اصلی ، سبلان کوچک ، کوه سلطان و آغان داغقله‌های آتشفشانی متعدد این کوه را تشکیل می‌دهند.

در قسمت شمال و قاعده‌ای که بلندترین قله سبلان در آن واقع است دریاچه کوچکی وجود دارد که احتمالا باقیمانده دهانه آتشفشان است. در تشکیل این دریاچه کالدرا نقش اساسی را دارد که در اینجا لازم است، مختصری راجع به نحوه تشکیل کالدراها و انواع آنها بپردازیم.

کالدرا

کالدراها ، گودالهای نسبتا مهمی هستند که در ساختمان آتشفشانها پدید می‌آید و قطر آنها ممکن است به چند کیلومتر برسد. کالدراها شامل انواع زیر می‌باشند:

• کالدراهای انفجاری : این کالدراها فقط بر اثر انفجار حاصل می‌شوند، تراکم و فراوانی گازهای تحت فشار که با انفجار همراه است، دهانه وسیعی را ایجاد می‌کند.
  
• کالدراهای ریزشی : فراوانترین انواع کالدراها ، کالدراهای ریزشی است. در واقع وقتی از کالدرا صحبت می‌شود، منظور فقط کالدراهای ریزشی است. در اثر تغییر شکل مواد مذاب یا خالی شدن بخشهای زیرین و سنگینی قسمتهای فوقانی ، دهانه ریزش می‌نماید و کالدرای ریزشی را بوجود می‌آورد. کالدراهای سبلان و دماوند در واقع ، کالدرای ریزشی هستند که قطر کالدرای ریزشی در سبلان 12 کیلومتر و در دماوند 9 کیلومتر می‌باشد.
  
• کالدراهای فرسایشی : این قبیل کالدراها کمیابند. بر اثر فرسایش جوی مخصوصا یخچالی و بادی فرورفتگیهایی در دهانه بوجود می‌آید که می‌توان آن را کالدرا نامید. مسلما این قبیل کالدراها در انواع آتشفشانهای قدیمی قابل روئیت است.

مکانیسم تشکیل دریاچه

در مباحث بالا ، نحوه تشکیل انواع کالدراها ذکر شد. پس از ایجاد کالدرا و خاموشی آتشفشان یا گذراندن دوره آرامش ، آبها و نزولات جوی که شامل برف و باران می‌شود در این حفره در دهانه آتشفشان جمع شده و به تدریج یک دریاچه‌ای را در این قسمت تشکیل می‌دهند.

نمونه کاملی از یک دریاچه آتشفشانی

دریاچه کراتر (Crater Lake) واقع در جنوب ایالت اورگان (Oregon) در حوضچه‌ای قرار گرفته است که می‌تواند مثال کاملی از شکل کالدرا باشد. قطر این حوضچه دایره‌ای شکل ، کمی بیش از 8.5 کیلومتر و بیشترین عمق آن 1200 متر است. ارتفاع صخره‌های احاطه کننده این حوضچه بین 750 تا 1200 متر است.

خود دریاچه کراتر عمقی حدود 600 متر دارد. این کالدرا هنگامی تشکیل شد که قسمت بالای مخروط متقارن آتشفشان مازاما در حین یکی از فورانها ناپدید گشت. زمین شناسان از طریق مطالعه رسوبات دامنه آتشفشان ، سعی کردند تاریخ و چگونگی تشکیل این حوضچه را مشخص سازند.