درخت دارويي عناب


Zizyphus jujuba


Syn: Zizyphus vulgaris

Jujub tree, Chinese date

Rhamnaceae



معرفي و گياهشناسي
عناب درختي خزان كننده به ارتفاع 6 تا 8 و گاهي تا 12 متر مي باشد. پوست تنه آن ناصاف، چوب آن محكم و به رنگ قهو ه اي است. شاخه هاي جوان آن در ابتدا سبز تيره و سپس قرمز تيره مي شوند. در عناب دو نوع شاخه وجود دارد: تعداد زيادي از شاخه ها خزان كننده اند و در فصل زمستان از درخت جدا شده و به زمين مي ريزند، گل و ميوه ها بر روي اين شاخه ها تشكيل مي شوند. برخي ديگر از شاخه ها دايمي بوده و باعث رشد سالانه درخت مي شوند که اين شاخه ها قطورند و خود داراي تعدادي شاخه خزان كننده هستند. در هر شاخه خزان كننده، 5 الي 12 خوشه گل جانبي و در هر خوشه 7 الي 14 گل زرد رنگ به قطر 3 الي 6 ميليمتر وجود دارد. گل عناب دو جنسي بوده و بوسيله حشرات گرده افشاني مي شوند. ميوه عناب شفت، كشيده يا مدور و در مراحل اوليه سبز رنگ است كه با رشد ميوه به تدريج زرد شده و در زمان رسيدگي به رنگ قرمز تيره (عنابي) در مي آيد. هسته آن سخت و استخواني است. ميوه هاي خشك عناب شبيه خرما مي باشد به همين دليل به آن خرماي چيني نيز مي گويند.


نيازهاي اکولوژيکي و پراکنش جغرافيايي:

عناب داراي مقاومت بالا به شوري و خشکي است و دماهاي بسيار پايين (تا 20- ) را تحمل مي کند. اين گياه مقاوم به کم آبي بوده و در برخي از مناطق به صورت ديم مي رويد. در بهار ديرتر از ساير درختان رشد رويشي خود را شروع کرده و در پائيز نيز قبل از همه درختان خزان مي کند، لذا از سرماي ديررس بهاره و زودرس پائيزه در امان مي باشد. درخت عناب از نظر نياز به نور، از درختان بسيار نورپسند به شمار مي آيد و بنابراين تراکم آن را به گونه اي درنظر مي گيرند که درخت بيشترين مقدار نور را جذب کند. مناسب ترين خاک براي پرورش عناب، خاک هاي شني لومي و عميق است.

درخت عناب بومي آسياي جنوب شرقي، آسياي ميانه و قفقاز است كه از چند هزار سال قبل در كشورهايي مانند چين، هندوستان، افغانستان، پاكستان و ايران كشت مي شد و سپس به كشورهاي اطراف درياي مديترانه از جمله سوريه، ايتاليا، فرانسه، اسپانيا و بعد به كشورهاي شمال آفريقا منتقل شده است. عناب از گياهان بومي فلات ايران است و به طور عمده در استان هاي خراسان، گلستان، مازندران، فارس، اصفهان، مركزي، يزد، كرمان، لرستان، همدان، تهران، قزوين و قم مشاهده مي شود.


کاشت، داشت و برداشت:

تکثير درخت عناب معمولا بوسيله پاجوش صورت مي گيرد. پاجوش ها را در پاييز از درختان 2 ساله يا بيشتر جدا کرده و به محل مورد نظر منتقل مي کنند. آفت ها و بيماري هاي عناب کمتر مورد توجه قرار گرفته است و در منابع فقط به مگس عناب اشاره شده است. اين حشره ميوه ها را قبل از رسيدن سوراخ کرده درون آنها تخم ريزي مي کند و لاروها پس از بيرون آمدن از تخم از گوشت ميوه تغذيه مي کنند. گلدهي و ميوه دهي عناب در چند مرحله متوالي صورت مي گيرد. گل هايي كه در اواخر فصل رشد تشكيل مي شوند، زمان لازم را براي رسيدن ميوه ندارند. درختان عناب در 15 الي 20 سالگي به حداکثر توليد مي رسند. عمر اقتصادي درختان عناب 50 سال است. هر درخت عناب به طور متوسط سالانه قادر به توليد 20 تا 40 کيلوگرم عناب تازه است. به دليل مقاومت زياد عناب به شرايط نامساعد محيطي و خشکسالي، در سال هاي اخير کشت و پرورش آن مورد توجه زياد باغداران قرار گرفته و تقاضا براي توسعه اين محصول افزايش يافته است. هم اکنون حدود 1200 هکتار از زمين هاي کشاورزي کشور که اغلب در مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري واقع شده اند، به کشت عناب اختصاص دارد که حدود 98 درصد آن در استان خراسان جنوبي واقع است و سالانه بيش از 1700 تن ميوه عناب از اين مزارع برداشت مي شود. متوسط توليد عناب 2 تن در هکتار است.



مواد موثره و فرآوري
بافت ميوه عناب از لحاظ ويتامين ها بخصوص ويتامين ث بسيار غني است. واريته هاي عناب معمولا 20 تا 30 درصد مواد قندي و 8/0 تا 2 درصد پروتئين مي باشند. قندهاي آزاد در عناب خشک شده شامل  50 درصد ساکارز و مقاديري گلوکز و فروکتوز است. ميوه عناب همچنين داراي مقدار زيادي موسيلاژ، اسيد ماليک و اسيد سيتريک است. در برگ عناب ماده اي به نام "زي زي فين" وجود دارد. از ديگر مواد تشکيل دهنده عناب مي توان به ساپونين ها، فلاونوئيدها، ويتامين هاي ب و آ ، کلسيم، فسفر و آهن اشاره نمود. در عصاره چوب عناب، يک ماده قابل تبلور به نام اسيد "زي زي فيك" و تانني به نام "اسيد زي زي فوماتيك" و نوعي ماده قندي وجود دارد. هسته عناب داراي روغني شامل اولئيک اسيد، لينولئيک اسيد، پالمتيک اسيد و فيتوسترول مي باشد.


خواص درماني و کاربردها

ميوه عناب داراي اثرات درماني همچون تصفيه كننده خون، آرام كننده اعصاب، مقوي عمومي، مقوي معده، آرامبخش، ملين، ضدسرفه و مدر است. بي خوابي را از بين برده و عرق شبانه را قطع مي كند و براي بهبود ضعف عمومي بسيار نافع است. در برخي از مناطق از بافت ميوه عناب بدليل دارا بودن مقادير بالايي از ويتامين ها بخصوص ويتامين ث، در تهيه انواع نوشابه استفاده مي نمايند.



اين گياه علاوه بر استفاده هاي دارويي، بدليل داشتن برگ هاي شفاف و ميوه هاي زيباي عنابي رنگ داراي جنبه ي زينتي نيز بوده و در جلوگيري از فرسايش خاك و بيابان زدايي نيز كاربرد وسيعي دارد. از چوب آن نيز به دليل دارا بودن استحكام و زيبايي در منبت کاري، خراطي و ساخت وسايل تزييني استفاده مي شود.





منبع: شاه حسيني، رضا. 1389. بررسي تنوع ژنتيکي گياه دارويي عناب با استفاده از نشانگرهاي مورفولوژيکي، فيتوشيميايي و مولکولي. پايان نامه مقطع کارشناسي ارشد علوم باغباني گرايش گياهان دارويي، ادويه اي و نوشابه اي. دانشگاه تربيت مدرس تهران. استاد راهنما: دکتر عليرضا بابايي - استاد مشاور: مرحوم دکتر رضا اميدبيگي.