محیط زیست  

جبیر و خصوصیات آن

جبير : linnaeus, 7758) Gazalla dorcas )

سلسله : جانوران Animalia

شاخه : مازه داران  chordata

رده : پستاندارانMammalia

راسته : زوج سمان    Artiodactyla  

زير راسته : نشخواركنندگان Ruminantia

تيره (خانواده) : Bovidae

گونه : Gazella bennettii

جبير آهوئي است كه جثه آن كمي كوچكتر و ظريفتر از آهوي معمولي است و رنگ بدن پر رنگ تر و تيره تر است. شاخ ها نازك تر و ظريف ترند و در جنس نر و ماده رشد كرده اند امتداد دو شاخ تا حدي با هم موازي و نوك شاخ ها مختصري به طرف داخل متمايل شده اند حلقه هاي شاخ به تعداد كمتر و با برجستگي كمتر هستند گوشها نسبت به جثه حيوان از گوش آهوي معمولي بزرگتر است. رنگ صورت در قاعده شاخ قهوه اي تيره است و موها در قاعده شاخ به رنگ سياه و با نوك قهوه اي روشن اند. در پيشاني از قاعده دو شاخ به طرف پائين به تدريج موها كمرنگ تر شده و در فاصله دو چشم خرمائي رنگ مي شود. نوارهاي تيره پهلوهاي صورت كاملا واضح هستند اين نوارها در هر طرف از گوشه داخلي چشم ها به طرف سوراخ هاي بيني امتداد داشته و به خاطر سه يا چهار سانتي متر تا سوراخ بيني كمرنگ شده با رنگ پائين بيني و گوش ها يكي مي شود. قسمت سياه وسط صورت كه از قاعده شاخ ها تا حدود سوراخ هاي بيني امتداد دارد كمي پائين تر از چشم ها كمرنگ تر شده و به تدريج تا بالاي بيني دوباره پررنگ تر و نزديك سوراخ هاي بيني كاملاً كمرنگ و با دور لب هاي بالا يكسان مي شود.(اسماعيل اعتماد - 1357)

اين حيوان موهاي پيشاني سياه مخلوط يا قهوه اي و در اطراف قاعده شاخ ها كاملا سياه است. رنگ زمينه صورت قرمز مايل به زرد تيره مي باشد و يك لكه سياه در بالاي بيني آن ديده مي شود. دم اين حيوان داراي موهاي بلند و سياه رنگ است. در دو جنس نر و ماده شاخ ديده مي شود ولي طول شاخ در نرها بلندتر و در ماده ها كوتاه تر است. شاخ ها داراي خميدگي به شكل B مي باشد ولي از جلو تقريباً مستقيم به نظر مي رسد.(سيد مجتبي عزيزي - 1372)

شاخ نر از نيم رخ مختصر انحنايي اول به عقب و سپس به جلو دارد ولي شاخ هاي ماده كاملا مستقيم هستند. طول شاخ جبير ماده دراز است و به بيش از 35 سانتي متر مي رسد جبير در مقابل كم آبي مقاوم است و مي تواند آب مورد نياز خود را از برگ گياهان تأمين كند در جزيره فارور كه فاقد آب است حدود 200 رأس جبير ظاهرا به خوبي زندگي مي كنند. (اسكندر فيروز - 1378)

در زير گلوي جبير ، تورم گواتر مانند وجود ندارد رنگ موهاي بدن در تابستان نخودي قرمز است و موها نرم و براق هستند. در زمستان موهاي سفيد زير شكم و زير گلو از موهاي آهوي معمولي نرم تر و كوتاه تر و موهاي قسمت بالاي بدن بيشتر به رنگ زرد قرمز است. دم مانند آهوي معمولي به اندازه متوسط و در سطح پشتي آن موهاي سياه روئيده است و در تابستان در ناحيه پهلوها و پشت بدن نوارهاي غير واضحي وجود دارد.(اسماعيل اعتماد -  1357)

جمجمه شبيه آهوي معمولي ولي در اندازه كوچكتر و نيز با حدقه كوچكتر است. قاعده شاخ ها در روي جمجمه نسبت به آهوي معمولي دورتر از هم قرار گرفته و چاله اشكي كم عمق تر و كوچكتر است. دندان ها مانند آهوي معمولي ولي ظريف تر و كوچكترند. جبير به فراواني آهو نيست و بر خلاف آهو بيشتر در شبها فعاليت داشته و معمولاً گله هاي كوچكتر تشكيل مي دهند جفت گيري در اواخر پائيز و اواسط بهار صورت مي گيرد.

در فصل جفت گيري نرها با هم نزاع مي كنند دوران آبستني در حدود پنج ماه و نيم است دوقلو زائي زياد اتفاق مي افتد و گاهي سه قلو ديده شده است بچه هاي تازه متولد شده در روزهاي اول بيشتر در جاهاي باز روي زمين دراز مي كشند و در اين حال ميتوان به آساني آن ها را گرفت ولي بعد از دو سه روز بعد به دنبال مادر مي دوند. معمولاً در دو سالگي بچه مي زايند. دشمنان طبيعي آنها بيشتر شغال ، گرگ و احتمالاً كاراكال است . (اسماعيل اعتماد  - 1357)

چينكارا نژاد يا زير گونه اي از جبير است كه در سواحل مكران پراكنش دارد و غزال ويژه پاكستان و هندوستان شناخته مي شود چنيكارا از جبير كوچكتر است و در بيان نژادهاي آهو (غزال) شايد قشنگترين باشد. (اسكندر فيروز - 1378)

جبير سه زير گونه با شرح زير دارد :

1-  Gazella bennettii fuscifrons:

در جنوب ايران از سيستان و بلوچستان و هرمزگان تا قسمت شرقي استان بوشهر و جنوب استان فارس پراكنده اند. از نظر رنگ تقريبا حنائي كمرنگ هستند در پيشاني لكه اي قهوه اي رنگ دارد روي بيني يك لكه مشخص تيره وجود دارد شاخ ها مستقيم است و انتهاي شاخ به داخل خم شده است. زيستگاه آن رطوبت بالايي دارد و درختان آكاسيا و كنار نيز در زيستگاه آنها وجود دارد.

2- Gazella bennettii shikarii :

در مناطق مركزي ايران ، يزد، كرمان، سمنان، شمال خراسان ، شمال فارس و پارك ملي كوير پراكنش دارد و از نظر رنگ از زير گونه قبلي روشن تر است پيشاني فاقد لكه تيره ، لكه روي بيني تقريبا نامشخص و انتهاي شاخ ها به سمت داخل خم شده است.

3- Gazella bennettii karamii:

 فقط با يك نمونه جمجمه بررسي كرده است نمونه جمجمه مربوط به برازجان مي باشد جمجمه كوچك با شاخ هاي بزرگ و گسترده و انتهاي شاخ ها به سمت خارج رشد كرده است. قبل از شناسايي منقرض شده است.

 فصل جفت گيري جبير در زيستگاه هاي طبيعي ايران تا حدودي با يكديگر متفاوت مي باشد به طوري كه در مناطق گرمسير در اوايل پاييز و در مناطق سردسير در اواخر پاييز جفت گيري صورت مي گيرد. در منطقه شيراحمد جفت گيري جبيرها از دهم آبان ماه شروع مي شود و معمولا حدود يك ماه به طول مي انجامد. با توجه به اين كه دوره بارداري جبير حدود 170 روز مي باشد در صورت موفقيت آميز بودن جفت گيري در اوايل فصل جفت گيري زايمان از نيمه دوم فروردين به بعد اتفاق مي افتد. سن بلوغ در جبيرهاي ماده در زيستگاه هاي طبيعي 18 ماهگي و جنس نر 5/2 سالگي مي باشد. در اغلب اعضاء خانواده گاوسانان در فصل جفت گيري درگيري و نزاع هاي سختي بين نرها براي تصاحب و جفت گيري با ماده ها اتفاق مي افتد كه گاهي ممكن است به زخمي شدن و يا حتي مرگ يكي از طرفين مي انجامد. در گله هاي قوچ و ميش ، آهو و جبير ، در مناطق و زيست گاه هاي طبيعي به جز فصل جفت گيري معمولا گله نرها جدا از گله حيوانات ماده و نرهاي جوان هستند و به جز فصل جفت گيري گله نر و ماده معمولا جدا از هم مي شوند. با آغاز فصل جفت گيري گله هاي نر تقسيم شده و هر يك با چند رأس از ماده ها جفت گيري مي شوند. در اين هنگام در صورت ورود يك نر ديگر به دسته اي كه توسط يك نر تصاحب شده براي تصاحب و جفت گيري نزاع سختي بين دو نر اتفاق مي افتد كه اين نزاع به صورت سرشاخ شدن با يكديگر اتفاق مي افتد. در اين درگيري اغلب نرهاي مسن برنده ميدان هستند و نرهاي جوان شانسي براي برد ندارند و پس از چند لحظه درگيري ميدان را به نفع نر مسن ترك مي كنند، در صورتي كه اين كار را انجام ندهند ممكن است اين سماجت به زخمي شدن  و مرگ آنها منجر شود.

رفتار جبير در زمان زايمان : 

رفتار و شرايط جبير در زمان زايمان تا حدود زيادي شبيه به آهو مي باشد و تفاوت زيادي در رفتار اين دو گونه مشاهده نمي شود عليرغم اين كه جبيرها در داخل منطقه حصاركشي شده (پناهگاه حيات وحش شيراحمد سبزه وار) شرايط طبيعي زيادي را نسبت به زيستگاه اصلي خودشان از دست داده اند ولي سعي مي كنند كه از حداقل شرايط موجود از قبيل استفاده از وضعيت توپوگراميك، پوشش گياهي ، شيب زمين و جهت در داخل محدوده استفاده كنند و زايمان در آنها تا حد زيادي شبيه به منطقه و زيستگاه اصلي مي باشد.

نحوه زايمان در جبير :

موقع زايمان جبيرها در آخرين روزهاي بارداري از ساير اعضاي گله با فاصله اي در حدود 100 متر مشاهده مي شوند. در هنگام زايمان جبير ماده براي به دنيا آوردن نوزاد خود موقعيت و وضعيت منطقه را كاملا سنجيده و پس اقدام به زايمان مي نمايد. اين موقعيت سنجي شامل تشخيص وضعيت هوا، جهت باد، جهت تابش ، نور خورشيد و پيدا كردن محدوده اي داراي ضريب امنيتي بالا مي باشد. به طوري كه در هنگام زايمان در معرض باد شديد نباشد كه براي اين منظور از شيب ها و جهت هاي توپوگرافي داخل منطقه به نحوي استفاده مي نمايد كه وضعيت زمين به عنوان پناهگاه و باد ممكن در مقابل آنها عمل نمايد.

استتار نوزاد :

پس از پيدا كردن مكان مناسب جبير اقدام به زايمان مي نمايد. نوزاد در ابتدا بسيار ضعيف و ناتوان است و فاقد هرگونه قدرت تحرك مي باشد جبير پس از ليسيدن و تميز كردن و خشك كردن نوزاد و شيردهي بره او را در همان مكان مناسب مخفي نموده و خودش در همان اطراف در حالي كه مراقب است به تغذيه مي پردازد. عمل شيردهي نوزاد اغلب در اوايل صبح و اواخر بعداز ظهر انجام مي گيرد نوزاد پس خوردن شير مسافت كوتاهي مادر را همراهي مي نمايد و معمولا پس از هر با شير دهي مكان استتار نوزاد عوض مي شود كه باعث امنيت نگهداري و حفظ بره در مقابل دشمنان شكارچي مي شود. براي محفوظ كردن بره در ساعات حفاظت روز جبير با توجه به نور خورشيد اقدام مي نمايد تا بره در معرض نور خورشيد نباشد. بره ها معمولا در دو هفته اول تولد فاقد قدرت تعقيب و راهپيمايي با مادر هستند و در طي اين مدت در محل خود نشسته و استراحت مي كنند. رنگ بره ها به صورتي است كه همخواني زيادي با محيط دارد بنابراين يافتن بره مخفي شده امري دشوار است بره هاي مخفي شده در صورت نزديك شدن انسان به آنها تا فاصله دو متري هيچ حركتي از خود نشان نداده و بدون تحرك مي مانند اما با نزديك تر شدن از اين فاصله بلافاصله از جا پريده و به سرعت فرار مي كنند و با صداي بع بع مادر را از خطر آگاه مي كنند.

تغذيه جبيرهاي منطقه شيراحمد سبزه وار بيشتر متكي به تغذيه دستي از طريق ريختن علوفه (يونجه) مي باشد. همچنين جبيرها از گياهان موجود در محدوده محصور (30 هكتار) نيز استفاده مي نمايند آب نيز از طريق دو آبشخور سيماني موجود در محدوده محصور براي جبيرها تأمين مي شود.

بررسي عملكرد گونه در مواجهه با انسان :

رفتار اين گونه در مواجهه با انسان مانند روبرو شدن با يك منبع مهم تهديد كننده و خطرناك مي باشد اين گونه نيز مانند ساير گونه هاي خانواده گاوسانان رفتار فرار را در مواجهه با خطر در پيش مي گيرند. اين گونه داراي حس بويايي ، شنوايي و بينايي بسيار قوي مي باشد و قادر است منبع خطر و تهديد را خيلي سريع تشخيص داده و فرار نمايد جبيرها در مواقع عادي كه خطري آنها را تهديد نمي نمايد گردن را به طرف جلو و آزاد نگه مي دارند و معمولا در اين حال نوك بيني به سمت پايين مي باشد گوش ها راست و دم تيز به طرف پايين مي باشد. در صورت نزديك شدن انسان اگر در حال تغذيه يا حركت باشند بلافاصله در جاي خود ايستاده و گردن را راست نموده و سر را به طرف بالا و گوش ها را سيخ كرده به سمت منبع خطر مي گيرند. پس از چند لحظه توقف و عدم تحرك دوري يا نزديكي يا به عبارتي ميدان خطر را ارزيابي مي نمايند. اگر منبع خطر (انسان) زياد به آنها نزديك نباشد به حركت يا تغذيه خود ادامه مي دهند در حالي كه دم خود را پيوسته به چپ و راست حركت مي دهند در صورتي كه عامل تهديد كننده به آنها نزديك شود با يك حركت ناگهاني از محل دور شده و با صداي فيش مانندي كه از طريق بيني ايجاد مي شود ديگران را نيز از خطر آگاه نموده و مي گريزند پس از فرار در فاصله حدود 150 تا 200 متري ايستاده و مجدداً منبع خطر را ارزيابي مي كنند. رفتار تدافعي جبيرهايي كه در داخل محدوده محصور هستند نسبت به آنهايي كه در زيستگاه هاي اصلي هستند تا حدودي ملايم تر مي باشد و در صورت نزديك شدن انسان از پشت فنس هاي محدوده محصور جبيرها زياد احساس خطر ننموده و فاصله زيادي را با انسان رعايت نمي نمايند و تا حدودي عدم تهديد انسان بر آن ها تبديل به عادت شده است. اما به صورتي نمي باشد كه آن ها كاملاً به انسان نزديك شوند معمولا در جنس نر احساس خطر بيشتري ديده مي شود و دامنه تحريك حيوان براي خطر كمتر مي باشد و نسبت به ماده ها بيشتر احساس خطر مي نمايند.

 طرح تكثير گونه جبير در پناهگاه حيات وحش شيراحمد سبزه وار :

از جمله اقداماتي كه در پناهگاه حيات وحش شيراحمد سبزه وار به منظور رعايت از گونه هاي جانوري ايران صورت گرفته است نگهداري و تكثير جبير مي باشد كه توسط سازمان حفاظت محيط زيست صورت گرفته است. طرح تكثير جمعيت در منطقه شيراحمد در تاريخ 20 تير ماه سال 1375 با زنده گيري تعداد 5 رأس جبير (2 نر و3 ماده) از منطقه  طبس توسط مامورین حفاظت محيط زيست خراسان شروع شده و جبيرها در محدوده 30 هكتاري محصور شده شيراحمد نگه داري شدند. 

تفاوت جبير و آهو :

جبير عليرغم شباهت زياد با آهو داراي تفاوت هاي ظاهري در جثه، رنگ و شاخ مي باشد كه تشخيص اين دو را از يكديگر ممكن مي سازد. جبير داراي موهاي كوتاه به رنگ زرد مايل به قرمز مي باشد كه رنگ آن در قسمت هاي شكمي و كفل ها سفيد رنگ است در صورتي كه رنگ آهو روشن تر از جبير و به رنگ زرد شني مي باشد و وزن جبير در حدود 25 كيلوگرم مي باشد. در جبير ، جنس نر و ماده هر دو داراي شاخ مي باشند در صورتي كه در آهو فقط جنس نر داراي شاخ مي باشد. همچنين شاخ هاي جبير بر خلاف آهو قوس زيادي به خارج نداشته و موازي با يكديگر هستند و انتهاي آن ها به سمت جلو متمايل و خميده مي باشد ضمناً طول شاخ نيز در جبير نر به طور متوسط 10 سانتي متر كوچكتر از آهوست. زيستگاه جبير در ايران شامل مناطق بياباني و استپي مي باشد كه معمولا تپه ماهورهاي كوتاه و بوته زارهاي بلند را به دشت هاي صاف ترجيح مي دهد پراكندگي آن در ايران در نيمه جنوبي كشور و حاشيه كويرهاي ايران را شامل مي شود.

وضعيت فعلي جبير:

دشمن طبيعي آن يوز، كاراكال و گرگ است. بعلت تعقيب و شكار آن بوسيله موتور سيكلت و اتومبيل تخريب زيستگاه و اشغال آبشخورها بوسيله  دام‌هاي اهلي، جمعيت آن شديداً رو به كاهش است و خطر انقراض نسل آن را تهديد مي‌كند ( هوشنگ ضيائي- 1375)

جدول  - جبير

(هوشنگ ضيائي- 1375)