اهمیت چرا درمراتع

مقدمه

یکی ازفعاليت‌هاي مخرب انسان درطبيعت،چرای مفرط دام در سطح مراتع است که تعادل بین اجزاء زنده وغیرزنده آنرابرهم زده وموجب تغیـیراتی درمحیط می‌گردد.براي برقراري تعادل درمراتع،تنظيم مديريت چرا اهميت فراواني دارد.

مدیریت چرا:

مدیریت چراعبارت است از کنترل ظرفیت وزمان چرا به منظوردستیابی به انبوهی و ترکیب گیاهانی که حداکثر بازدهی تولید را در مراتع داشته و برای دامداران نیزسودآور باشد.

اصول مديريت چرا:

مدیریت چرابه اصول وعوامل متعددی وابسته است که بایستی بادقت شناسایی ومورد توجه قرارگیرند. اين اصول عبارتند از:

1- ظرفیت چرا:ظرفیت چرا یا ظرفیت مرتع عبارت است ازتعداد واحد دامی که در یک مرتع مشخص و در یک مدت معین می‌توانند چرا کنند بدون این که به منابع پایه یعنی آب، خاک و پوشش گیاهی  لطمه‌ای وارد شود.

2- بهره برداری یکنواخت ازمرتع:معمولاًدام‌ها چرای یکنواختی ازمرتع به عمل نمی‌آورند. چرای لکه‌ای باعث مي‌شود که پوشش گیاهی در این قسمت‌ها آسیب ببیند که نتیجه‌ي آن کاهش تولیدات دامی است.

ظرفیت چرا:

ظرفیت چرا یا ظرفیت مرتع عبارت است ازتعداد واحد دامی که در یک مرتع مشخص و در یک مدت معین می‌توانند چرا کنند بدون این که به منابع پایه یعنی آب، خاک و پوشش گیاهی  لطمه‌ای وارد شود.

موقع چرا– فصل چرا و دوام :

رعايت موقع چرا– فصل چرا و دوام چرادرحفظ ظرفيت مرتع بسيارمؤثر است و نسبت  به آب و هوا – ارتفاع  محل – رطوبت  جو – نوع خاک و بالاخره وضع نباتات علوفه اي متفاوت مي باشد.در اين جا بايستي با اين نکته اشاره نمود،نباتات مراتعي که بوسيله احشام  ايلات چرا مي گردد داراي شرايط رشد نموبهتري نسبت به نباتات مراتع حوالي  دهات مي باشد زيرا عشايروايلات چرا مي گردد داراي شرايط رشد ونموبهتري نسبت به نباتات مراتع حوالي دهات مي باشدزيراعشايروايلات به علت ييلاق وقشلاق کمتر مراتع را تحت فشارقرارمي دهند.درايران اکثرنباتات يک مرتع ازخانواده هاي متعددي غير از گرامينه ولگومينوز مي باشد وبايستي درفصل چراي آن ها دقت زيادي بکاربرده شود. چراي اين نوع نباتات بايستي درفصل به خصوصي صورت گيرديا برخي ازانواع کنگره هاي صحرايي را بايستي قبل ازظاهرشدن خارتحت چراي دام قرارداد. فصل چرا نباتات يکساله در بهار و گياهان چند ساله درتابستان پس ازرسيدن مي باشد.نباتات علوفه اي گرامينه بوته اي را بايستي قبل از آنکه تا 15 تا 20 سانتي متررشد نمايد مورد چرا قرارداد ولي نباتات علوفه اي گرامينه چمني رامي توان زودتر از اين موقع نيز چرا نمود.
يکي ازمعايب بزرگ چراي بي موقع ويا پيش چرا ايجاد اختلال در ترکيب واجتماعات  نباتات مراتع ميباشد.ضمناً خاک مراتع درابتداي جهاد به علت بارندگي هاي زياد( به ويژه درشمال) گل مي شود و در اثر رفت و آمد دام  متراکم  مي گردد. بهترين موقع و فصل چرا درمراتع هنگامي ازسال است که مواد غذايي علوفه ي مراتع تشکيل و تکميل گرديده باشد واحشام از آن به حداکثر بهره مند شده باشند و در عين حال لطمه و زياني به مراتع وارد نيايد.

اثرات چراي زودرس در تخريب مراتع :

بيشتر مراتع ييلاقي كشور خصوصاً استان كرمان كه توسط دام دامداران اعم از عشايري و روستايي مورد   بهره برداري قرار مي گيرد به علل مختلف اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي ، قبل از فصل مساعد و زمان مناسب و بلافاصله پس از ذوب شدن برف ها يعني درست زماني كه چراي دام بيشترين خسارت و صدمات را به پوشش گياهي و خاك مرتع مي زند ، مورد هجوم دام قرار مي گيرد.چراي بي رويه و قبل ازموعد مقرر باعث كاهش جمعيت گونه هاي خوشخوراك و سير قهقرائي مراتع مي گردد . در صورتيكه عده اي از گياهان بي ارزش و سمي از چراي بي موقع سود برده و رقابت گياهي براي آنها كم مي شود .

جوامع گياهي تشكيل دهنده مراتع ييلاقي عموماً از گياهان خانواده گرامينه هستند . از طرف ديگر اغلب گرامينه هاي چندساله مرتعي ، گياهان همي كريتپوفيت مي باشند و بقاء چنين گياهاني طي فصول نامساعد در گرو جوانه هايي است كه در سطح خاك بصورت نيمه پنهان باقي مي ماند تا رشد سال آتي را تامين نمايد.بدين ترتيب با فرارسيدن فصل نامساعد كليه بخش هاي هوايي گياه كه شامل برگ هاي محوري اصلي و محورهاي فرعي است خشك شده و از ميان مي روند و تنها جونه هاي مذكور در سطح خاك و در زير لاشبرگ ها و در صورت بارش برف در پناه آن تا فرارسيدن فصل مساعد به حالت زندگي بطئي بسر مي بردوبا فرارسيدن فصل مساعد رويش ، جوانه هاي خفته فعال مي شوند و با استفاده از ذخاير موجود ، برگ هاي جديد بوجود مي آورند.

چراي زودرس برروي گياهان خانواده گرامينه كه غالباً در اولين مراحل دوره رشده و نمو آنها صورت مي گيرد علاوه بر افت كامل برگزايي و توليد علوفه اي اين گياهان ، با ايجاد اخلال در تعادل طبيعي بين مرحله رويش به زايش را از دست داده و متعاقب آن نيز احتمال از بين رفتن پوشش گياهي وجود خواهد داشت و يا اينكه گياهان فرصت طلب و غيرمرتعي به مرور زمان جايگزين گياهان مرتعي مي گردد.

اثرات چراي زودرس و چراي شديد در تخريب خاك:

ورود دام به مرتع قبل از زمان مناسب و چراي زودرس در مرتع علاوه براين كه به پوشش گياهي لطمه وارد مي نمايد ، به دليل رطوبت زياد خاك و در اثر تردد زياد دام در مرتع باعث فشرده شدن خاك و كم شدن تخلخل آن مي گردد.در نتيجه اين عمل ، وزن مخصوص خاك افزايش يافته و قابليت نفوذ آن به آب كاهش مي يابد . اين امر  مي تواند مرحله اول جريان سطحي و يا فرسايش تلقي گردد . فشردگي خاك علاوه بر كاهش در قابليت نفوذ آن به آب باعث كاهش در ظرفيت  نگهداري آب نيز مي گردد و اين امر در مناطق خشك و نيمه خشك حائز  اهميت مي باشد.

بطور كلي اثرات منفي چراي زودرس و بيش از اندازه دام در مرتع به شرح زير مي باشد:

1--سخت يا فشرده شدن خاك سطحي به ويژه در هنگامي كه خاك مرطوب باشد كه اين عمل باعث :

كاهش منافذ خاك مي گردد .

ميزان نفوذ آب را كاهش مي دهد.

آب كمتري در خاك ذخيره مي شود.

هرزآب افزايش مي دهد.

ذرات ريزي برروي خاك به وجود مي آيد كه آماده فرسايش آبي و خاكي است.

در خلال بارندگي در خاك هاي رسي باعث سله بندي خاك مي گردد.

2-پوشش زنده گياهي كاهش مي يابد.

3-فرسايش شياري از سير حركت دام شروع مي شود.

4-رطوبت كمتري براي رشد گياهان باقي مي ماند.

5-مواد غذايي خاك كم مي شود.

6-رطوبت خاك كم مي شود.

7-فرسايش زياد خاك كاهش مي يابد.

8-دشوارشدن شرايط براي رشد و استقرار نهالهاي جوان .